Αρκετές φορές το ασυνείδητο επιστρατεύει ψυχολογικές στρατηγικές  προκειμένου να αποφύγει, να διαστρεβλώσει ή να αρνηθεί μια οδυνηρή πραγματικότητα. Στόχος του είναι να περιορίσει τα επώδυνα συναισθήματα (συχνά το άγχος) τα οποία δεν μπορεί να αντέξει δηλαδή λειτουργεί ως φρουρός. 

 Στη βάση της θεωρίας της Ψυχανάλυσης, που αρχικά ανέπτυξε ο Sigmund Freud και αργότερα η κόρη του Anna, βρίσκονται αυτές οι στρατηγικές και ονομάζονται Μηχανισμοί  Άμυνας. Μέσα από τους Μηχανισμούς Άμυνας το επώδυνο συναίσθημα μεταμορφώνεται σε κάτι περισσότερο ανεκτό αφού αφαιρείται το αρνητικό συναισθηματικό φορτίο και δημιουργείται μια νέα επιθυμητή «πραγματικότητα». 

Πρόκειται για τις αυτόματες αντιδράσεις κατά τις οποίες, οι τρεις συνιστώσες του μοντέλου για την δομή του ανθρώπινου ψυχικού οργάνου αλληλεπιδρούν. Το Εγώ (id)  διευθύνει τις συγκρούσεις που δημιουργούνται μεταξύ των ενορμήσεων του Εκείνο (ego) και των αξιών του Υπερεγώ  (Superego)

Πιο συγκεκριμένα Το Εγώ υπερασπίζεται το λογικό μέρος˙ αναπτύσσεται και διαμορφώνεται με την επίδραση της βιωμένης εμπειρίας. Το Εκείνο είναι έμφυτο και αντιπροσωπεύει τα κίνητρα, τα ένστικτα, τις ανάγκες. Το Υπερεγώ φέρει όλες τις ηθικές και κοινωνικές αξίες του ατόμου, λειτουργεί ως συνείδηση. Το Εγώ είναι ο διαμεσολαβητής ανάμεσα στις επιθυμίες (Εκείνο) και στις περιοριστικές πεποιθήσεις (Υπερεγώ).

Οι Μηχανισμοί Άμυνας δεν είναι ούτε καλοί ούτε κακοί. Ο στόχος τους είναι προστατευτικός˙ μας βοηθούν να αντιμετωπίσουμε μια κατάσταση, ένα συναίσθημα που δεν αντέχουμε. 

Οι Μηχανισμοί Άμυνας είναι πολλοί, ενδεικτικά αναφέρεται η Άρνηση, η Εκλογίκευση, η Μετάθεση, η Απώθηση, η Προβολή, κ.α.  Συχνά η χρησιμότητά τους θυμίζει τις ιδιότητες της Τέχνης ˙ αποφορτίζουν, ηρεμούν, καθησυχάζουν, δίνουν χρόνο. 

Η προτίμηση και η επιλογή της χρήσης τους έχουν να κάνουν με την ιδιοσυγκρασία, την προηγούμενη εμπειρία δηλαδή άμυνες που στο παρελθόν λειτούργησαν καλά, τη φύση των οδυνηρών εμπειριών κατά την πρώιμη ηλικία καθώς και τις συνέπειες αυτών.

Παρόμοια κριτήρια χρησιμοποιεί και ο καλλιτέχνης για να επιλέξει το είδος και τον τρόπο έκφρασης μέσω της τέχνης που θα τον ξεκλειδώσει από τις συμβάσεις. Καθένας συμμετέχει, ενεργά κουβαλώντας προσωπικά κριτήρια, αντιλήψεις, πρότερα βιώματα, προσδοκίες και επιλεκτικές πραγματικότητες.

Ωστόσο η «κατάχρησή» τους επηρεάζει αρνητικά την ψυχική υγεία, διότι όταν ένας ή περισσότεροι Μηχανισμοί Άμυνας χρησιμοποιούνται συστηματικά πολλά και σημαντικά συναισθήματα θάβονται στο ασυνείδητο και έτσι φτωχαίνει ο ψυχισμός. Ο Freud παρατηρεί ότι

 Τα ανέκφραστα συναισθήματα δεν πεθαίνουν ποτέ, απλά θάβονται ζωντανά και είναι θέμα χρόνου να εκδηλωθούν με τρόπο δυσάρεστο.

 

Επιπλέον, η κατ΄ επανάληψη χρήση των Μηχανισμών Άμυνας δημιουργούν ψευδή εικόνα για τον εαυτό μας και την ικανότητά μας να ελέγχουμε τα γεγονότα και το μέλλον. 

Ο Αμερικάνικος Σύνδεσμος Θεραπείας μέσω Τέχνης (American Art Therapy Association) για τη θεραπεία μέσω τέχνης αναφέρει: 

 

« […] οι πελάτες διευκολύνονται [….] να χρησιμοποιήσουν τα καλλιτεχνικά μέσα και τις δημιουργικές διαδικασίες, ώστε το παραχθέν έργο τέχνης να διερευνήσει τα συναισθήματά τους, να διαχειριστεί συμπεριφορές, να διαμορφώσει κοινωνικές δεξιότητες, να βελτιώσει τον προσανατολισμό, να μειώσει το άγχος […]»

 02 Jack Davison iFocus.gr

Οι όροι Εκφραστικές Θεραπείες (Expressive Therapies) και Θεραπείες μέσω Τέχνης (Art Therapies) χρησιμοποιούνται για να περιγράψουν τις θεραπείες που γίνονται με τη βοήθεια των τεχνών και στις οποίες οι άνθρωποι βασίζονται περισσότερο στις οπτικές, συναισθηματικές και μη λεκτικές δυνατότητές τους, προβάλλοντας ασυνείδητα μέσα από τα έργα τους  (τις ζωγραφιές, τις φωτογραφίες,κλπ)  πληροφορίες για τον εσωτερικό τους κόσμο και τον ψυχισμό τους.

Η Rubin αναφέρει πως αυτό που έχει σημασία είναι η ανάπτυξη του ατόμου με τη βοήθεια της τέχνης, κάνοντάς το  δημιουργικό, ελεύθερο, ενισχύοντας το προς την κατεύθυνση της αποκάλυψης των συναισθημάτων και των βαθύτερων, ασυνείδητων σκέψεων. Δύναται επιπλέον να βοηθηθεί και στην  συνειδητοποίηση ης συχνότητας και του είδους των Αμυνών που χρησιμοποιεί στις διαπροσωπικές του σχέσεις.

Σε αυτές τις υποστηρικτικές διαδικασίες όπου χρησιμοποιούνται οι τέχνες,  ίσως δεν ενεργοποιούνται το ίδιο τακτικά οι Αμυντικοί Μηχανισμοί του ενδιαφερόμενου. Αντίθετα το άτομο «αφήνεται», λειτουργεί αυθόρμητα, νιώθοντας περισσότερο ελεύθερο ώστε να αναδειχθεί ο άγνωστος εσωτερικός του κόσμος ακόμα και να γίνει αποδεκτός.

Η τέχνη της φωτογραφίας θυμίζει τον Μηχανισμό  Άμυνας της Προβολής (Projection), όπου το εσωτερικό προβάλλεται στο εξωτερικό περιβάλλον. Σύμφωνα με τον ορισμό της Προβολής  το άτομο έχει την δυνατότητα  να αποδώσει  σε άλλους τα δικά του συναισθήματα και σκέψεις ώστε να απαλλαγεί  από δυσάρεστες σκέψεις και συναισθήματα, δηλαδή από ό,τι τον βαραίνει. Με άλλα λόγια το άτομο απομακρύνει ό,τι αισθάνεται πως δεν μπορεί να αντιμετωπίσει άμεσα. Μέσω της φωτογραφίας αντί να αποδώσει τα  δύσκολα κομμάτια του σε κάποιον άλλον  άνθρωπο ώστε να  δημιουργηθούν εντάσεις,  διαφωνίες και προστριβές,  τα αποδίδει  στο έργο του. Η δυνατότητα αυτή  μπορεί  να λειτουργήσει ανακουφιστικά και να προσφέρει στο άτομο αρκετό χρόνο για συνειδητοποίηση. Επιπλέον, μπορεί να βοηθήσει στην  κλιμάκωση των εντάσεων με τους άλλους ανθρώπους καθώς η προβολή των δυσάρεστων συναισθημάτων  αποδίδεται στο έργο του, την φωτογραφία. Έτσι κατευνάζονται αντί να πυροδοτούνται εντάσεις. Είναι περισσότερο ασφαλές να αποδώσει κανείς τα δύσκολα συναισθήματά του στην φωτογραφία του (όπου κανείς δεν θα προσπαθήσει να τα αμφισβητήσει)  από να τα προβάλλει σε κάποιον άλλον άνθρωπο.

Για τον Schaefer οι φωτογραφίες μπορούν να λειτουργήσουν ως ένα ισχυρό εργαλείο (που μοιάζει με εκείνο ης  Προβολής) το οποίο θα βοηθήσει τους ανθρώπους να αποκτήσουν μια καλύτερη εικόνα του τι συμβαίνει μέσα τους, για αυτό χαρακτηρίζεται ως «παράθυρο προς το υποσυνείδητο». 

Η Weiser επιμένει ότι  πριν επιλέξει κανείς τι θα φωτογραφίσει, έχει προηγούμενα εστιάσει στην εσωτερική του ανάγκη.

“Ο φωτογραφικός φακός δεν εστιάζει μόνο προς τα έξω πάνω στο αντικείμενο, αλλά, ταυτόχρονα, εστιάζει και προς τα μέσα, που εκφράζονται στις επιλογές του φωτογράφου”.

 Περισσότερα για τη χρήση της φωτογραφίας ως εργαλείο προσωπικής ανάπτυξης, βλέπε:

 American Art Therapy Association http:/www.arttherapy.org/ 

 Hays, D., Forman, J., & Sikes, A. (2009). Using artwork and photography to explore adolescent females’ perception of dating relationship. Journal of Creativity in Mental Health, 4(4), pp: 295-307. doi:10.1080/15401380903385960).

 Rubin, J. (1997). Θεραπεύοντας παιδιά μέσα από την τέχνη. (Ν. Αναγνωστοπούλου, μεταφ.) Αθήνα: Ελληνικά Γράμματα.

 Schaefer, C. (1988). Innovative interventions in child and adolescent therapy. New York: Wiley

 Weiser, J. (2010b).“ Using Personal Snapshots and Family Photographs as  Therapy  Tools: The Why, What and How of  Phototherapy Techniques”. Psicoart, 1, pp:1-31. https://psicoart.unibo.it/article/viewFile/2067/1481

 Weiser, J. (2008). Phototherapy Techniques: Exploring the Secrets of Personal Snapshots and Family Albums. από http://www.bc-psychologist.com/downloads/other/Weiser_BCPA_08.pdf

 Περισσότερα για τους Μηχανισμούς Άμυνας, βλέπε:

 www.michaliskhalil.com/el  Ψυχολογικοί Μηχανισμοί Άμυνας

 www.vavourakis.gr Προβολική Ταύτιση

 www.kalimeristherapist.com  Μηχανισμοί άμυνας, Προβολική Ταύτιση

 www.psychorropia.gr Μηχανισμοί Άμυνας: Ευλογία ή Κατάρα;

 www.el.m.wikipedia,org  Αμυντικός Μηχανισμός

 www.psychologyathens.gr Μηχανισμοί Άμυνας του Εγώ

Πρόσφατα Άρθρα

Εκθέσεις Φωτογραφίας (29 Μάι 2024)

Από τις 30 Μαΐου 2024 έως και τις 30 Ιουνίου 2024, πρόκειται να παρουσιαστεί για πρώτη φορά η ατομική έκθεση "Everything is the Same but Everything is different" της φωτογράφου, Έφης...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (28 Μάι 2024)

Ταξίδι στο χρόνο στο νησί της Οινώνης, μέσα από φωτογραφίες, για να θυμούνται και ν΄ αναπολούν όσοι το ζήσανε και να κρίνουν οι νεότεροι τις αλλαγές ή τις ριζικές μεταβολές που ο χρόνος και οι...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (28 Μάι 2024)

 " Είναι αόρατος αλλά όχι ανύπαρκτος. Τουναντίον μάλιστα! Ο άνεμος όχι μόνον υπάρχει αλλά φροντίζει και να κάνει την παρουσία του κάτι περισσότερο από αισθητή. Φροντίζει να αφήνει τα...

News (27 Μάι 2024)

Πέντε νέοι καλλιτέχνες, φοιτητές σχολών καλών τεχνών, ενώνουν τη διάθεση τους για δημιουργία εικόνων, μεταγράφοντας τον πραγματικό κόσμο σε ζωγραφικό σε μια ομαδική έκθεση στον πολιτιστικό χώρο...

Book Reviews (24 Μάι 2024)

Η MISC παρουσιάζει το νέο artist book I HATE HARD BOILED EGGS της Μαρίνα Βελησιώτη. Στο πλαίσιο της παρουσίασης του βιβλίου η Μαρίνα θα κάνει μια εγκατάσταση με κολλάζ και αφίσες, γλυπτά και...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (24 Μάι 2024)

Η φωτογραφική λέσχη Πάτρας – ΗΔΥΦΩΣ, μετά από μια πλούσια και παραγωγική σεζόν, παρουσιάζει ατομικά portfolios των μελών της. Φωτογραφίες που ταυτιζόμαστε σαν άνθρωποι και φωτογράφοι με το θέμα, το...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (23 Μάι 2024)

"The Perfect Gyros", με vintage ασπρόμαυρες εικόνες της Ελλάδας του 1978. Η δεξίωση ανοίγει τις πόρτες της στις 13 Ιουνίου 2024 στις 19:00 στον Ελληνογερμανικό Σύλλογο Φιλαδέλφεια στο...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (21 Μάι 2024)

Πόσες ιστορίες χωρούν σε ένα μουσείο; Πόσες ιστορίες δημιουργούν, συνθέτουν ένα μουσείο και το οδηγούν σε μια επόμενη σελίδα; Έργα τέχνης, μεγάλες και μικρές συλλογές, μεγάλα σύνολα δωρεών ή...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (21 Μάι 2024)

Ο επιμελητής Κώστας Πράπογλου παρουσιάζει την ατομική έκθεση της Susan Daboll στον χώρο της γκαλερί του ιστορικού Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσού στην Αθήνα. Γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αμερική,...

Book Reviews (13 Μάι 2024)

Αθήνα – L'Aquila. Μια συζήτηση για το βίωμα δύο πόλεων, μέσα από την περιπατητική εμπειρία, το βλέμμα στραμμένο στο αίσθημα της οικειότητας και την επαναδιαπραγμάτευση με τα ίχνη της...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (09 Μάι 2024)

Η Ελληνική Φωτογραφική Εταιρεία Ηρακλείου (Ε.Φ.Ε.Η.), φιλοξενεί τη φωτογραφική έκθεση του μέλους της, Σοφοκλή Καλυκάκη, με τίτλο "Απομεινάρια Οραμάτων", στην Αίθουσα Τέχνης, στον ημιώροφο της Δουκός...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (09 Μάι 2024)

Ο Φωτογραφικός Σύλλογος Ανδριανούπολης και το Κέντρο Δημιουργικής Φωτογραφίας Θράκης σας προσκαλούν στα εγκαίνια μιας ξεχωριστής Ομαδικής Έκθεσης Φωτογραφίας, με τίτλο: «ΡΟΔΟΠΗ: Μια οροσειρά...