"Είναι αλήθεια πως στον καθρέφτη όλα είναι ανάποδα, αλλά χωρίς αυτόν δεν θα μπορούσαμε να δούμε τον εαυτό μας." 

Τζελαλαντίν Αλ Ρουμί

Η φωτογραφία, η εικόνα, είναι υποκατάστατο πραγματικότητας. Ποια πραγματικότητα υποκαθίσταται από την εικόνα; 

Απαραίτητη προϋπόθεση για να δημιουργηθεί μια εικόνα είναι τα συναισθήματα της επιθυμίας ή του φόβου ή και των δύο μαζί.  Αυτό σημαίνει ότι η εικόνα που φτιάχνεται είναι είτε επιθυμία είτε φόβος που έγινε εικόνα. 

Επομένως, η εικόνα εμπεριέχει πάντα ένα νόημα, αποτελεί λόγο με εικόνες. Για να υπάρξει η εικόνα, θα πρέπει να έχει κάτι να μας πει. Η λεζάντα μιας φωτογραφίας αποσκοπεί στο να μεταφράσει σε λέξεις τον εικονιζόμενο λόγο.

Οι λέξεις είναι πιο δυνατές από τις εικόνες, απαιτούμε από τη φωτογραφία να μιλήσει, τη ρωτάμε τι ξέρει, τι μπορεί να πει.

 Susan Sontag

 

Η κοινή ετυμολογική καταγωγή της εικόνας και της λέξης βρίσκεται στη σανσκριτική ρίζα bha. Από αυτή προκύπτει η ελληνική λέξη απόφαση-αποφαίνεσθαι που σημαίνει κάτι λέγεται αλλά και κάτι φαίνεται. 

Τι είναι νόημα;

Εάν η εικόνα είναι υποκατάστατο της πραγματικότητας και λόγος, τότε και ο λόγος είναι υποκατάστατο πραγματικότητας. Για παράδειγμα, η ψήφος, η υπογραφή μας, η φράση “στο λόγο μου”, μας εκπροσωπούν, υποκαθιστούν την παρουσία μας. Μία ευχή, ένα “χτύπα ξύλο”, ένα "άμπρακατάμπρα" αφορούν εκφράσεις που αποσκοπούν είτε στο να επέλθει μια επιθυμητή απούσα πραγματικότητα είτε να αποτραπεί μια ανεπιθύμητη πραγματικότητα. Οι λέξεις είναι ισοδύναμες πραγματικότητας και εκπροσωπούν πράγματα απόντα. Για παράδειγμα, ο θεός της Βίβλου δημιουργεί τον κόσμο με το λόγο του “είπε και έγινε”.

Μιλάμε όχι για να επικοινωνήσουμε, αλλά για να συντάξουμε μία εσωτερική πραγματικότητα την οποία, εφόσον το επιθυμούμε, θα την επικοινωνήσουμε. Το νόημα είναι υποκειμενικό, αν και χρησιμοποιούμε αντικειμενικές λέξεις οι οποίες και δίνουν εντύπωση αντικειμενικής πραγματικότητας.

Η εικόνα δεν εμπεριέχει απλά νόημα, είναι νόημα. Χωρίς το νόημα δεν βλέπουμε. 

Πώς προκύπτει όμως αυτό το νόημα; Πώς προκύπτουν οι λέξεις;

Το στάδιο του καθρέφτη

Σε όσους καθρέφτες και να κοιτάξεις, το βλέμμα σου δεν μπορείς να το δεις.

 Jacques Lacan

Το "στάδιο του καθρέφτη”, εισήγαγε στην ψυχανάλυση ο Jacques Lacan, ένας από τους σημαντικότερους ψυχαναλυτές. Κατά το στάδιο αυτό δομείται η έννοια του πρώτου ενικού προσώπου, του “εγώ”, η εικόνα του σώματος μέσα από την εικόνα στον καθρέφτη. 

Στην αρχή της ζωής του, το παιδί είναι δεν είναι σε θέση να αναγνωρίσει την εικόνα του στον καθρέφτη. Το Εγώ του δεν έχει δημιουργηθεί ακόμα. Δεν μπορεί να διακρίνει τον εαυτό του από τους άλλους.

Προχωρώντας, το παιδί αντιλαμβάνεται ότι αυτό που βλέπει δεν είναι ένα πραγματικό ον αλλά μια εικόνα και διακρίνει την δική του εικόνα από την εικόνα των άλλων. Το παιδί σιγά-σιγά θα αρχίσει να ξεχωρίζει την εικόνα του και να ταυτίζεται με αυτή.  Αυτή είναι η πρωταρχική ταύτιση και έχει μεγάλη σημασία για την διαμόρφωση του Ιδεώδους Εγώ

Όταν το παιδί βλέπει την εικόνα του μέσα στον καθρέφτη, συνήθως αυτός ο αντικατοπτρισμός, συνοδεύεται από τα λόγια και από το βλέμμα της μητέρας του. Οι μητέρες, ενστικτωδώς πηγαίνουν το παιδί τους στον καθρέφτη παρουσιάζοντάς το στο ίδιο. Εκεί δεν λένε "αυτός/αυτή είσαι", λένε το όνομά του.  Η εικόνα ονοματίζεται. Η πλαισίωση της εικόνας με τα λόγια, αλλά ακόμα πιο πολύ με τα συναισθήματα της μητέρας, είναι αποφασιστικά για την δημιουργία του “εγώ” του παιδιού. Αυτό με το οποίο το παιδί θα ταυτιστεί, είναι με την εικόνα που η μητέρα του έχει για εκείνο. Το μικρό παιδί, καθρεφτίζεται μέσα στα μάτια της μητέρας του. Τα συναισθήματά της είναι η εικόνα που θα έχει από δω και πέρα για τον εαυτό του.

Η διαδικασία αυτή αφήνει πάντα κάποιο κενό, το κενό της πραγματικότητας την οποία υποκαθιστά η εικόνα. Ως συνέπεια έρχεται η αναζήτηση καθρεφτών (πραγματικών, συμβολικών, φαντασιακών) με σκοπό να βρεθεί η πλήρης εικόνα μας. Κίνητρο για να βρεθεί αυτή η πλήρης εικόνα είναι η επιθυμία. Αυτή μας κινεί μέσα στο χρόνο, μέσα στη ζωή, σε αναζήτηση του ιδανικού μας καθρέφτη.

Η φωτογραφία, υποσχόμενη την πραγματικότητα, γίνεται ένας συμβολικός καθρέφτης όπου ο φωτογράφος βλέπει την εικόνα του όπως θα ήθελε να είναι.  Ο φωτογράφος βρίσκεται πάντα μπροστά από το φακό του. Η φωτογραφία προβάλλει πάντα τους εσωτερικούς μας τόπους. Στον καθρέφτη και στη φωτογραφία βλέπουμε εκείνο που νομίζουμε ότι είμαστε. Ακόμη κι αν δείχνει άλλα πράγματα, στην ουσία πάλι εμάς δείχνει. Τακτοποιούμε τον κόσμο γύρω μας με βάση την εσωτερική εικόνα που έχουμε για τον εαυτό μας και για τον κόσμο. 

Η φωτογραφία είναι η αληθινή έκφραση αυτού που νιώθει κάποιος για το σύνολο της ζωής

 Ansel Adams

 Η φωτογραφία αποτελεί θέση μέσα στον κόσμο, συνιστά αναγνώριση της ύπαρξής μας ως παρουσίας στον κόσμο, δηλώνει δυνατά “Υπάρχω - Υπήρξα”. "Εγώ δεν είμαι η φωτογραφία. Η φωτογραφία είναι εγώ."

Οι σκέψεις σταχυολογήθηκαν από την εξής πηγή:

Καγγελάρης Φ. (2017). Homo Photographicus: Ψυχαναλυτικές και Φιλοσοφικές Διαστάσεις της Εικόνας. Θεσσαλονίκη: Ροπή.

Φωτογραφία εξωφύλλου Francesca Woodman

Πρόσφατα Άρθρα

Book Reviews (24 Μάι 2024)

Η MISC παρουσιάζει το νέο artist book I HATE HARD BOILED EGGS της Μαρίνα Βελησιώτη. Στο πλαίσιο της παρουσίασης του βιβλίου η Μαρίνα θα κάνει μια εγκατάσταση με κολλάζ και αφίσες, γλυπτά και...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (24 Μάι 2024)

Η φωτογραφική λέσχη Πάτρας – ΗΔΥΦΩΣ, μετά από μια πλούσια και παραγωγική σεζόν, παρουσιάζει ατομικά portfolios των μελών της. Φωτογραφίες που ταυτιζόμαστε σαν άνθρωποι και φωτογράφοι με το θέμα, το...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (23 Μάι 2024)

"The Perfect Gyros", με vintage ασπρόμαυρες εικόνες της Ελλάδας του 1978. Η δεξίωση ανοίγει τις πόρτες της στις 13 Ιουνίου 2024 στις 19:00 στον Ελληνογερμανικό Σύλλογο Φιλαδέλφεια στο...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (21 Μάι 2024)

Πόσες ιστορίες χωρούν σε ένα μουσείο; Πόσες ιστορίες δημιουργούν, συνθέτουν ένα μουσείο και το οδηγούν σε μια επόμενη σελίδα; Έργα τέχνης, μεγάλες και μικρές συλλογές, μεγάλα σύνολα δωρεών ή...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (21 Μάι 2024)

Ο επιμελητής Κώστας Πράπογλου παρουσιάζει την ατομική έκθεση της Susan Daboll στον χώρο της γκαλερί του ιστορικού Φιλολογικού Συλλόγου Παρνασσού στην Αθήνα. Γεννημένη και μεγαλωμένη στην Αμερική,...

Book Reviews (13 Μάι 2024)

Αθήνα – L'Aquila. Μια συζήτηση για το βίωμα δύο πόλεων, μέσα από την περιπατητική εμπειρία, το βλέμμα στραμμένο στο αίσθημα της οικειότητας και την επαναδιαπραγμάτευση με τα ίχνη της...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (09 Μάι 2024)

Η Ελληνική Φωτογραφική Εταιρεία Ηρακλείου (Ε.Φ.Ε.Η.), φιλοξενεί τη φωτογραφική έκθεση του μέλους της, Σοφοκλή Καλυκάκη, με τίτλο "Απομεινάρια Οραμάτων", στην Αίθουσα Τέχνης, στον ημιώροφο της Δουκός...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (09 Μάι 2024)

Ο Φωτογραφικός Σύλλογος Ανδριανούπολης και το Κέντρο Δημιουργικής Φωτογραφίας Θράκης σας προσκαλούν στα εγκαίνια μιας ξεχωριστής Ομαδικής Έκθεσης Φωτογραφίας, με τίτλο: «ΡΟΔΟΠΗ: Μια οροσειρά...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (09 Μάι 2024)

 Η FokiaNou Art Space παρουσιάζει την διατομική έκθεση "Fluidity" με έργα της Μαρίας Μπουρμπού και του Διονύσιου Παππά. Οι δύο καλλιτέχνες διατρέχουν απρόσκοπτα τα πεδία της πραγματικότητας...

News (09 Μάι 2024)

Αποτελεί χαρά και τιμή για τους διοργανωτές η επίσημη ανακοίνωση των αποτελεσμάτων του διεθνούς διαγωνισμού Portrait World και μάλιστα του μεγάλου νικητή, των νικητών των επιμέρους κατηγοριών και...

News (26 Απρ 2024)

 Η Nikon είναι στην εξαιρετικά ευχάριστη θέση να ανακοινώσει την κατάκτηση βραβείων σε τέσσερις κατηγορίες στα φετινά TIPA World Awards. Η πιο πρόσφατη φωτογραφική μηχανή mirrorless της...

Εκθέσεις Φωτογραφίας (24 Απρ 2024)

Μία ξεχωριστή έκθεση φωτογραφίας παρουσιάζεται στον χώρο της «Stereosis» στη Θεσσαλονίκη. Η ελληνογαλλίδα φωτογράφος Άρτεμις Πυρπύλη, μακριά από την κλασική έκθεση στο...