Ανάμεσα στους σπουδαιότερους Ιταλούς φωτογράφους, έφυγε από τη ζωή σε ηλικία 94 ετών.

Με τη Leica του και το χαρακτηριστικό του ασπρόμαυρο ύφος, αφηγήθηκε την κοινωνία, την αρχιτεκτονική και το περιβάλλον.

Ο Gianni Berengo Gardin πέθανε το βράδυ της Τετάρτης 6 Αυγούστου, όπως επιβεβαίωσε η κόρη του στην εφημερίδα «Corriere». Ο φωτογράφος των μεγάλων ρεπορτάζ, πάντα πιο προσηλωμένος στην πραγματικότητα και στους ανθρώπους παρά στο «περιτύλιγμα», γεννήθηκε στη Σάντα Μαργκερίτα Λιγκούρε, στη Γένοβα, στις 10 Οκτωβρίου 1930, από μια βαθιά βενετσιάνικη οικογένεια. Μετά τα παιδικά του χρόνια και τις σπουδές του στη Βενετία —την αληθινή γενέτειρά του («Γεννήθηκα στη Λιγουρία μόνο και μόνο επειδή η μητέρα μου διηύθυνε το Hotel Imperiale στη Σάντα Μαργκερίτα»)— μετακόμισε στο Μιλάνο και αφιερώθηκε αμέσως στην κοινωνική έρευνα:

«Δεν με νοιάζει να με θεωρούν καλλιτέχνη· το ίδιο το έργο του φωτογράφου δεν θα έπρεπε να είναι καλλιτεχνικό, αλλά πολιτικό/κοινωνικό».

Με αυτό το πνεύμα, τη δεκαετία του '70, ο Berengo Gardin (συχνά συγκρινόμενος με τον Henri Cartier-Bresson για το έργο του) δημιούργησε μαζί με την Carla Cerati το Morire di Classe, ένα ρεπορτάζ για τα ιταλικά ψυχιατρεία που έφερε στο προσκήνιο τον «αγώνα» του Franco Basaglia:

«Ακόμα και σήμερα, στη Σχολή Ψυχιατρικής, χρησιμοποιούν εκείνο το βιβλιαράκι μου για να δείξουν τις συνθήκες εκείνες, τις ίδιες όπως στα ψυχιατρεία του Γκορίτσια, του Κολορνό ή της Φλωρεντίας... Θυμάμαι πως στη Φλωρεντία μας έβαλαν να μπούμε ανάμεσα στους ασθενείς, όταν δεν ήταν εκεί οι διευθυντές, κάνοντάς μας να περάσουμε για συγγενείς· και όταν βγήκαμε, το βράδυ, ήμασταν τόσο ζαλισμένοι και χαμένοι, που τρέξαμε στον σταθμό για να πάρουμε το πρώτο τρένο και να φύγουμε· μόνο που όταν ανεβήκαμε, συνειδητοποιήσαμε πως είχαμε πάρει λάθος τρένο —δεν πηγαίναμε στο Μιλάνο, αλλά στη Ρώμη».

Αναγνωρισμένος δάσκαλος του φωτορεπορτάζ, με δύο εκατομμύρια λήψεις στο ενεργητικό του (ανάμεσα στις πιο πρόσφατες «εξόδους» του, η αυτοβιογραφία με εικόνες In parole povere, που εκδόθηκε από τον εκδοτικό οίκο Contrasto το 2020, καθώς και η έκθεση που επιμελήθηκαν οι Margherita Naim και Giangavino Pazzola στους χώρους της Camera στο Τορίνο, αφιερωμένη στη συνεργασία του με την Olivetti),
ο Gianni δεν αγάπησε ποτέ το χρώμα (ή σχεδόν καθόλου), προτιμώντας πάντα τις ασπρόμαυρες εικόνες με έντονες αντιθέσεις, συχνά τραβηγμένες με ευρυγώνιους φακούς, που τοποθετούσαν σε δεύτερη μοίρα τη μορφή του ανθρώπου — αποτέλεσμα προσεκτικής και στοχαστικής ερμηνείας μέσα από το κάδρο και τη σύνθεση.

Μια μάχη, αυτή του ασπρόμαυρου ενάντια στο χρώμα, που θα έδινε μέχρι τέλους κρατώντας την (αχώριστη) Leica του:
«Την κουβαλάω πάντα μαζί μου — είχε πει το 2020 στη “la Lettura” — γιατί αν δεν την είχα, θα έλεγα συνεχώς “αυτή θα ήταν μια ωραία φωτογραφία”. Το να την έχω μαζί μου, πέρα από το ότι μου ισορροπεί τον ώμο, με βοηθά να είμαι πιο αυστηρός. Στο τέλος, όμως, δεν τραβάω ποτέ φωτογραφίες».

Ο Berengo Gardin ήταν επίσης πολύ επικριτικός απέναντι στο ψηφιακό μέσο:
«Δεν έχω τίποτα εναντίον του ψηφιακού - απαντούσε έκπληκτα -, καταλαβαίνω πως μπορεί να είναι πολύ χρήσιμο επαγγελματικά, γιατί σου επιτρέπει να δείχνεις τις φωτογραφίες σου αμέσως, ακόμα και στην άλλη άκρη του κόσμου. Αλλά στο τέλος, αν δουν τις φωτογραφίες μου τώρα ή σε δύο εβδομάδες, αλλάζει κάτι; Τότε καλύτερα πάντα το φιλμ: είναι πιο μαλακό, πιο εύπλαστο, ενώ το ψηφιακό είναι πιο ψυχρό, μεταλλικό, απόλυτο».

Ακόμη πιο ξεκάθαρη ήταν η στάση του απέναντι στο Photoshop:
«Είμαι εντελώς αντίθετος στο Photoshop: αν εξαρτιόταν από μένα, θα το καταργούσα με νόμο· όχι τόσο για τη μόδα ή τη διαφήμιση, αλλά για το φωτορεπορτάζ. Είναι απαράδεκτο να επεμβαίνει κανείς στις φωτογραφίες: να προσθέτει έναν στύλο, να αφαιρεί ένα αυτοκίνητο... Εγώ απαιτώ πάντα να βλέπω αυτό που είδε πραγματικά ο φωτογράφος. Γι’ αυτό εδώ και μια δεκαετία, ζητώ να μπαίνει σφραγίδα στις φωτογραφίες μου: “Αληθινή φωτογραφία, χωρίς τροποποίηση ή επεξεργασία με Photoshop”».

Η αγάπη του για τη φωτογραφία γεννήθηκε πολύ νωρίς:
«Όταν ήμουν ακόμα ερασιτέχνης φωτογράφος και ζούσα στη Βενετία, ήμουν 24 ετών και είχα έναν θείο στην Αμερική».

Η πρώτη (έμμεση) επαφή του με τον Robert Capa χρονολογείται από τότε:
«Ο θείος μου ήταν πολύ φίλος με τον Cornell Capa, αδερφό του Robert, ο οποίος τότε διηύθυνε το International Center of Photography. Του είπε: “Έχω έναν ανιψιό στη Βενετία που ασχολείται με τη φωτογραφία, μπορείς να μου προτείνεις μερικά βιβλία να του στείλω;” Και ο Capa του συνέστησε τα βιβλία του Life, της Farm Security Administration, της Dorothea Lange, του Eugene Smith».

Και τότε ήταν που ήρθε ο έρωτας με τη φωτογραφία:
«Όταν έλαβα αυτά τα βιβλία, από τη μία μέρα στην άλλη άλλαξα τελείως· είπα μέσα μου: βγάζω χαζές φωτογραφίες, πραγματικά χαζές, ενώ με τη φωτογραφία μπορείς να κάνεις σοβαρή δουλειά, να καταγγείλεις, να αφηγηθείς».

Πάντα και μόνο σε ασπρόμαυρο όμως. Γιατί;
«Η τηλεόραση και ο κινηματογράφος, όταν ξεκίνησα, ήταν σε ασπρόμαυρο· και το 99% των δασκάλων μου ήταν φωτογράφοι που δούλευαν σε ασπρόμαυρο».

Αφού έζησε σε Ρώμη, Βενετία, Λουγκάνο και Παρίσι, το 1965 εγκαταστάθηκε στο Μιλάνο και ξεκίνησε την επαγγελματική του σταδιοδρομία, αφιερωμένος στο ρεπορτάζ, την κοινωνική έρευνα, την τεκμηρίωση της αρχιτεκτονικής και την απεικόνιση του περιβάλλοντος.
Οι πρώτες του φωτογραφίες, ως ημιερασιτέχνης, δημοσιεύτηκαν το 1954 στο περιοδικό Il Mondo, που διηύθυνε ο Mario Pannunzio, με τον οποίο συνεργάστηκε μέχρι το 1965. 
Συνεργάστηκε με τα σημαντικότερα έντυπα της ιταλικής και διεθνούς δημοσιογραφίας, με τον Ιταλικό Οδοιπορικό Όμιλο (Touring Club Italiano) και το Γεωγραφικό Ινστιτούτο De Agostini, και δημοσίευσε πάνω από 200 φωτογραφικά βιβλία.

Το 1963 βραβεύτηκε από τον οργανισμό World Press Photo, ενώ το 1990 ήταν επίτιμος προσκεκλημένος στο “Mois de la Photo” του Παρισιού, όπου κέρδισε το Brassaï Prize. Το 1995 κέρδισε το Leica Oskar Barnack Award στις «Rencontres Internationales de la Photographie» της Arles.

Πραγματοποίησε πάνω από 200 ατομικές εκθέσεις στην Ιταλία και στο εξωτερικό, ενώ οι εικόνες του βρίσκονται σε συλλογές πολλών μουσείων και πολιτιστικών ιδρυμάτων, ανάμεσα στα οποία:

* η Εθνική Χαλκογραφία της Ρώμης,

* το Museum of Modern Art της Νέας Υόρκης,

* η Bibliothèque Nationale,

* η Maison Européenne de la Photographie,

* η συλλογή φωτογραφιών Fnac στο Παρίσι,

* και το Musée de l’Elysée στη Λωζάνη.

Το 1972, το περιοδικό Modern Photography τον είχε κατατάξει ανάμεσα στους 32 κορυφαίους φωτογράφους του κόσμου, ενώ το 1975, ο Cecil Beaton τον ανέφερε στο βιβλίο του The Magic Image: The Genius of Photography from 1839 to the Present Day.
Ο ιστορικός τέχνης E. H. Gombrich τον είχε αναφέρει ως τον μοναδικό φωτογράφο στο βιβλίο του The Image and the Eye (Oxford, 1982).

Ο Italo Zannier, στην Ιστορία της Ιταλικής Φωτογραφίας (Ρώμη-Μπάρι, 1987), τον χαρακτήρισε «τον πιο αξιοσημείωτο φωτογράφο της μεταπολεμικής περιόδου».
Το 2003, ήταν ένας από τους 80 φωτογράφους που επέλεξε ο Henri Cartier-Bresson για την έκθεση Les choix d’Henri Cartier-Bresson.

«Μία από τις τελευταίες φορές, το 1995, στην Αρλ, κατά τη διάρκεια του φεστιβάλ Rencontres Photographie. Πέρασα μεγάλο μέρος του χρόνου βλέποντας εκθέσεις μαζί με τον Henri και τον Ferdinando Scianna.

Κάποια στιγμή, αφού είχαμε βγει από μια έκθεση, ο Henri με ρώτησε αν είχα το τελευταίο του βιβλίο, Carnet Mexicains.
Του απάντησα ότι δεν είχα καταφέρει ακόμη να το βρω στην Ιταλία, κι εκείνος με πήρε από το μπράτσο και με πήγε σε ένα βιβλιοπωλείο εκεί κοντά.

Όταν βγήκαμε, με το βιβλίο υπό μάλης, καθίσαμε σε ένα τραπεζάκι, και ο Henri μου έγραψε μια υπέροχη αφιέρωση:
“Στον Berengo, με φιλία και θαυμασμό, Henri”.

Ήταν σαν να με παρασημοφορούσαν με ένα χρυσό μετάλλιο — μια αναγνώριση που για μένα είχε μεγαλύτερη αξία από πολλά βραβεία που έχω λάβει όλα αυτά τα χρόνια».