Η φωτογράφος Yulia Koval και ο επιμελητής Νίκος Καραφλός συνομιλούν για μια έκθεση που γεννήθηκε μέσα από τον χρόνο, τη σιωπηλή παρατήρηση και τη βαθιά σχέση με έναν τόπο, αναδεικνύοντας τη φωτογραφία ως εμπειρία παρουσίας και όχι απλής καταγραφής.
Η έκθεση Slow Coast, αποτέλεσμα της καλλιτεχνικής παραμονής της Yulia Koval στις Δεξαμενές, προτείνει έναν διαφορετικό τρόπο θέασης του τοπίου, όπου ο χρόνος, το φως και τα διακριτικά ίχνη της φύσης και της ανθρώπινης παρουσίας συνθέτουν μια αφήγηση πέρα από την εικόνα. Μέσα από αυτή τη διπλή συνέντευξη, η φωτογράφος και ο Νίκος Καραφλός μιλούν για τη βραδύτητα ως δημιουργική στάση, τη σημασία της παρατήρησης και τον τρόπο με τον οποίο ένας τόπος μπορεί να γίνει αφετηρία ουσιαστικού καλλιτεχνικού διαλόγου.
Συνέντευξη με τηνYulia Koval (φωτό πάνω)
Στο έργο σας η έννοια της βραδύτητας διαπερνά τόσο τη χρήση του αναλογικού φιλμ όσο και τον τρόπο με τον οποίο προσεγγίζετε τη φωτογραφία. Τι σημαίνει για εσάς αυτή η εμπειρία;
Δεν πιστεύω ότι το φιλμ επιβραδύνει τον χρόνο όσο ότι σε καλεί να τον αποδεχθείς όπως πραγματικά είναι. Δεν μπορείς να δεις αμέσως το αποτέλεσμα, να το διορθώσεις ή να επαναλάβεις ασταμάτητα τη λήψη. Κάθε καρέ γίνεται μια μικρή πράξη εμπιστοσύνης. Για μένα, η φωτογράφιση με φιλμ είναι μια άσκηση παρουσίας. Αρχίζω να παρατηρώ πολύ πριν σηκώσω τη μηχανή. Κάποιες φορές δεν τραβάω ούτε μία φωτογραφία. Η ίδια η πράξη της παρατήρησης γίνεται εξίσου σημαντική με την εικόνα.
Για μένα δεν πρόκειται για την ποιότητα της εικόνας. Το φιλμ αλλάζει τη δική μου συμπεριφορά ως φωτογράφου. Κάνει κάθε καρέ πολύτιμο πριν ακόμη υπάρξει. Έτσι δίνω μεγαλύτερη προσοχή στον κόσμο γύρω μου. Πιστεύω ότι αυτό είναι τελικά που παραμένει στην ολοκληρωμένη φωτογραφία.
Το «slow looking» σημαίνει να αφιερώνεις λίγο περισσότερο χρόνο σε μια εικόνα απ’ όσο θεωρείς απαραίτητο. Να μην αναζητάς αμέσως το νόημά της, αλλά να της επιτρέπεις να αποκαλύπτεται σταδιακά.
"Threshold"
Πώς επηρέασε η παραμονή σας στις Δεξαμενές τον τρόπο με τον οποίο αντιληφθήκατε το τοπίο;
Όταν φτάνεις κάπου μόνο για λίγες ώρες, βλέπεις τον τόπο ως επισκέπτης. Όταν όμως παραμένεις αρκετό καιρό, σταδιακά παύει να λειτουργεί ως σκηνικό. Αυτό που με γοήτευσε περισσότερο στις Δεξαμενές ήταν ο ήρεμος τρόπος με τον οποίο η φύση ανακτά έναν βιομηχανικό χώρο. Όχι θεαματικά, αλλά με υπομονή. Το αλάτι, ο άνεμος, τα φυτά και το νερό μεταμορφώνουν αργά την αρχιτεκτονική. Αυτή η αίσθηση του χρόνου αποτέλεσε τη βάση ολόκληρης της σειράς.
Κάποια στιγμή σταμάτησα να αναζητώ όμορφες εικόνες. Άρχισα να με γοητεύουν οι λεπτομέρειες: η σκουριά, οι αντανακλάσεις, τα ίχνη του αλατιού, τα πουλιά που κινούνταν στον χώρο και οι ανεπαίσθητες μεταβολές του φωτός μέσα στη μέρα. Τότε ο τόπος έπαψε να είναι μια τοποθεσία και έγινε ένας ζωντανός οργανισμός.
"Untitled"
Στις φωτογραφίες σας πρωταγωνιστούν οι μεταβάσεις, τα ίχνη και η συνύπαρξη φύσης και ανθρώπινων κατασκευών. Πώς γεννιέται αυτή η ματιά;
Είναι σχεδόν αδύνατο να το εξηγήσω με λογικούς όρους. Συνήθως αισθάνομαι ότι μια συνηθισμένη σκηνή αρχίζει ξαφνικά να μιλά για κάτι πέρα από τον εαυτό της. Δεν συμβαίνει τίποτα εντυπωσιακό, αλλά υπάρχει μια αίσθηση ηρεμίας ή μια απρόσμενη διαύγεια. Εκείνη τη στιγμή γεννιέται η φωτογραφία.
Ποτέ δεν διαχώρισα πραγματικά τη φύση από όσα έχει κατασκευάσει ο άνθρωπος. Δεν με ενδιαφέρει η αντίθεση ανάμεσά τους, αλλά ο τρόπος με τον οποίο συνυπάρχουν. Στις Δεξαμενές έγινε ιδιαίτερα εμφανές ότι το σκυρόδεμα γερνά όπως και οι ζωντανοί οργανισμοί, το μέταλλο αποκτά τη δική του ζωή και τα φυτά ενσωματώνονται σταδιακά στην αρχιτεκτονική. Τα πάντα μεταμορφώνουν διαρκώς το ένα το άλλο.
Συχνά με ενδιαφέρουν περισσότερο τα ίχνη των ανθρώπων παρά οι ίδιοι οι άνθρωποι. Τα ίχνη αφηγούνται ιστορίες για τον χρόνο με πιο ήσυχο και ίσως πιο ειλικρινή τρόπο. Οι φθαρμένες επιφάνειες, τα εγκαταλελειμμένα αντικείμενα και τα υλικά που αλλάζουν κουβαλούν τις μνήμες όσων πέρασαν από εκεί. Η απουσία των ανθρώπων δεν κάνει έναν τόπο άδειο. Επιτρέπει την παρουσία τους να γίνεται αισθητή με διαφορετικό τρόπο.
Πόσο έχουν επηρεάσει η εκπαίδευσή σας ως μηχανικός, αλλά και το φως ή οι καιρικές συνθήκες, τη φωτογραφική σας ματιά;
Πιθανότατα περισσότερο απ’ όσο φαίνεται. Η μηχανική μού έμαθε να αναγνωρίζω συστήματα, δομές και σχέσεις. Ακόμη κι όταν οι φωτογραφίες μου μοιάζουν να βασίζονται στη διαίσθηση, υπάρχει συνήθως μια εσωτερική λογική στον τρόπο που οργανώνονται ο χώρος, ο ρυθμός και οι οπτικές σχέσεις. Η φωτογραφία, όμως, έγινε ο τρόπος μου να ξεπεράσω την αποκλειστικά ορθολογική σκέψη.
Το φως και οι καιρικές συνθήκες είναι ίσως οι σημαντικότεροι συνεργάτες μου. Σπάνια αναζητώ ένα συγκεκριμένο είδος φωτός. Αντίθετα, παρατηρώ πώς αλλάζει ένας τόπος μέσα από τα σύννεφα, τον άνεμο, την υγρασία ή την ώρα της ημέρας. Μερικές φορές το ίδιο θέμα γίνεται μια εντελώς διαφορετική φωτογραφία μόλις είκοσι λεπτά αργότερα.
"Rooted"
Ποια εικόνα της έκθεσης αισθάνεστε πιο προσωπική και γιατί;
Πιθανότατα η φωτογραφία με το παράθυρο. Για μένα αφορά λιγότερο την αρχιτεκτονική και περισσότερο την προσμονή. Στην εικόνα δεν συμβαίνει σχεδόν τίποτα, ακριβώς γι’ αυτό αφήνει χώρο ώστε ο θεατής να εισαγάγει τις δικές του μνήμες και τα δικά του συναισθήματα.
Πώς εξελίχθηκε η συνεργασία σας από την αρχική ιδέα έως την τελική μορφή της έκθεσης;
Αυτό που εκτίμησα περισσότερο ήταν ότι κανείς δεν προσπάθησε να προκαθορίσει το αποτέλεσμα. Μου δόθηκε ο χρόνος και η ελευθερία να παρατηρήσω τον τόπο και να αφήσω τη σειρά να διαμορφωθεί οργανικά. Αυτή η εμπιστοσύνη είναι σπάνια και πιστεύω ότι αποτέλεσε ουσιαστικό μέρος της ίδιας της έκθεσης.
Δεν υπήρξαν τόσο διαφωνίες όσο συζητήσεις. Πιστεύω ότι οι ουσιαστικές συνεργασίες δεν βασίζονται στην απόλυτη συμφωνία αλλά στον αμοιβαίο σεβασμό απέναντι στις διαφορετικές οπτικές. Αυτές οι συζητήσεις μάς βοήθησαν να διατυπώσουμε πιο καθαρά τις ιδέες της έκθεσης.
"Traces"
Μπορεί σήμερα η φωτογραφία και γενικότερα η τέχνη να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τον κόσμο και το φυσικό περιβάλλον;
Θα ήθελα να πιστεύω πως ναι. Σήμερα βλέπουμε διαρκώς εικόνες, αλλά σπάνια αφιερώνουμε χρόνο για να τις κοιτάξουμε πραγματικά. Η φωτογραφία δεν χρειάζεται πάντοτε να επικοινωνεί άμεσα. Μερικές φορές ο ρόλος της είναι απλώς να κρατήσει την προσοχή μας αρκετά ώστε να παρατηρήσουμε κάτι που διαφορετικά θα έμενε αόρατο.
Δεν πιστεύω ότι η τέχνη μπορεί να λύσει την οικολογική κρίση. Πιστεύω όμως ότι μπορεί να αλλάξει την ποιότητα της προσοχής μας. Και κάθε ουσιαστική αλλαγή ξεκινά από τον τρόπο με τον οποίο επιλέγουμε να κοιτάζουμε τον κόσμο.
Αν η έκθεση παρουσιαζόταν σε μια μεγάλη πόλη αντί για τις Δεξαμενές, θα άλλαζε η εμπειρία του θεατή;
Θα ήταν μια διαφορετική εμπειρία. Εδώ οι επισκέπτες συναντούν τις φωτογραφίες ενώ βρίσκονται μέσα στο ίδιο το τοπίο που αυτές απεικονίζουν. Σε μια πόλη θα δημιουργούνταν αναπόφευκτα μια απόσταση ανάμεσα στις εικόνες και στο περιβάλλον τους. Κι αυτή η απόσταση θα μπορούσε να είναι ουσιαστική, αλλά θα οδηγούσε σε έναν διαφορετικό τρόπο στοχασμού.
"Held"
Ποιο είναι το σημαντικότερο ερώτημα που θα θέλατε να γεννηθεί στον θεατή μετά την επίσκεψή του;
Όχι «Για τι μιλά αυτή η φωτογραφία;», αλλά «Τι συμβαίνει μέσα μου όσο την κοιτάζω;». Για μένα, εκεί ακριβώς αρχίζει ο πραγματικός διάλογος ανάμεσα στην τέχνη και τον θεατή.
Αν έπρεπε να περιγράψετε ολόκληρη τη σειρά Slow Coast με μία μόνο λέξη, ποια θα ήταν;
Παρουσία. Η σειρά δεν γεννήθηκε από την επιθυμία να καταγράψει έναν τόπο, αλλά από την ανάγκη να υπάρξω μέσα σε αυτόν με πλήρη παρουσία.
Συνέντευξη με τον Νίκο Καραφλό (φωτό πάνω)
Οι Δεξαμενές έχουν εξελιχθεί σε έναν χώρο όπου η φιλοξενία, η τέχνη και η τοπική κουλτούρα συνυπάρχουν οργανικά. Ήταν αυτή η φιλοσοφία παρούσα ήδη από τον αρχικό σχεδιασμό του χώρου;
Ναι, από την αρχή οι Δεξαμενές δεν σχεδιάστηκαν μόνο ως ένα ξενοδοχείο. Θέλαμε να δημιουργήσουμε έναν τόπο που θα φιλοξενεί ανθρώπους, αλλά και ιδέες. Έναν χώρο όπου η αρχιτεκτονική, η γαστρονομία, το κρασί, η τέχνη και η τοπική κουλτούρα μπορούν να συνομιλούν φυσικά μεταξύ τους.
Η Slow Coast εκφράζει ακριβώς αυτή τη λογική. Δεν ήρθε να «διακοσμήσει» το ξενοδοχείο. Γεννήθηκε εδώ, μέσα από τον χρόνο που πέρασε η Yulia στον τόπο. Αυτό είναι που κάνει μια καλλιτεχνική συνεργασία πραγματικά ουσιαστική.
Photo credit Giannis Boziaris
Από τη μηχανική και την αρχιτεκτονική μέχρι τον πολιτισμό και τη φιλοξενία, τι είναι αυτό που ενώνει όλες τις διαφορετικές διαδρομές σας;
Ίσως η περιέργεια.
Δεν αισθάνομαι ότι άλλαξα πορεία. Απλώς κάθε στάδιο μου έδωσε διαφορετικά εργαλεία για να κατανοώ και να δημιουργώ εμπειρίες. Η μηχανική με έμαθε να σκέφτομαι συστηματικά, η αρχιτεκτονική να αντιλαμβάνομαι τον χώρο και τις σχέσεις των ανθρώπων μέσα σε αυτόν, ενώ ο πολιτισμός μου επιτρέπει να δουλεύω περισσότερο με τα νοήματα και τα συναισθήματα.
Τελικά κατάλαβα ότι είτε σχεδιάζεις ένα κτίριο, είτε ένα πολιτιστικό πρόγραμμα, είτε μια εμπειρία φιλοξενίας, κάνεις ουσιαστικά το ίδιο πράγμα: προσπαθείς να δημιουργήσεις κάτι που να έχει πραγματική αξία για τους ανθρώπους.
Η έννοια της βραδύτητας διαπερνά τόσο τη φιλοσοφία των Δεξαμενών όσο και το έργο της Yulia Koval. Πώς συναντώνται αυτές οι δύο προσεγγίσεις;
Πολύ κοντά.
Δεν είμαι επαγγελματίας φωτογράφος, αλλά η φωτογραφία ήταν πάντα μια μεγάλη προσωπική αγάπη. Έκανα μαθήματα φωτογραφίας και σκοτεινό θάλαμο. Μεγάλωσα θαυμάζοντας ανθρώπους όπως ο Henri Cartier-Bresson και τους φωτογράφους του Magnum. Αυτό που με γοήτευε δεν ήταν μόνο οι εικόνες τους. Ήταν ο τρόπος που τις δημιουργούσαν. Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν όλοι οι μεγάλοι φωτογράφοι του 20ού αιώνα δημιούργησαν με φιλμ. Δεν είχαν άλλη επιλογή, αλλά τελικά αυτή η περιορισμένη δυνατότητα έγινε και η μεγαλύτερη δύναμή τους.
Το φιλμ σε αναγκάζει να σταματήσεις. Όταν έχεις λίγα καρέ, δεν φωτογραφίζεις ασταμάτητα. Παρατηρείς περισσότερο. Περιμένεις περισσότερο. Σκέφτεσαι πριν πατήσεις το κουμπί. Αυτό που ο Cartier-Bresson περιέγραφε ως the decisive moment.
Νομίζω ότι αυτή η στάση απέναντι στη φωτογραφία είναι πολύ κοντά σε αυτό που προσπαθούμε να κάνουμε συνολικά στις Δεξαμενές. Να δημιουργούμε συνθήκες όπου οι άνθρωποι δεν καταναλώνουν έναν τόπο γρήγορα, αλλά αφιερώνουν χρόνο για να τον παρατηρήσουν.
Μου αρέσει επίσης ότι το ίδιο το φιλμ συνδέεται σχεδόν ασυνείδητα με την εποχή στην οποία λειτουργούσε το οινοποιείο. Αντίθετα, η σύγχρονη εκτύπωση υψηλής ανάλυσης πάνω σε αλουμίνιο τοποθετεί τα έργα ξεκάθαρα στο παρόν. Έτσι δημιουργείται ένας όμορφος διάλογος ανάμεσα στο παλιό και το νέο.
Photo credit Giannis Boziaris
Τι ήταν αυτό που σας έκανε να επιλέξετε τη Yulia Koval για αυτή τη συνεργασία;
Ναι, ήταν ίσως ο σημαντικότερος λόγος.
Δεν μας ενδιέφερε μια σειρά φωτογραφιών που θα έδειχνε απλώς ότι ο τόπος είναι «όμορφος». Αυτό, άλλωστε, είναι κάτι που το κρίνει ο κάθε επισκέπτης.
Η Yulia παρατήρησε πράγματα που ακόμη κι εμείς, ενώ ζούμε εδώ τόσα χρόνια, πολλές φορές προσπερνάμε. Τη σκουριά, τις υφές του σκυροδέματος, τις αλλαγές του φωτός, τα μικρά ίχνη ζωής.
Νομίζω ότι δεν φωτογράφισε το Dexamenes ως προορισμό. Φωτογράφισε τον τρόπο με τον οποίο ζει και μεταβάλλεται καθημερινά. Και αυτό ήταν ακριβώς που αναζητούσαμε.
Τι προσφέρει σε έναν καλλιτέχνη μια artist residency και πώς εξελίχθηκε η συνεργασία σας μέχρι την τελική μορφή της έκθεσης;
Μια σύντομη επίσκεψη σου δείχνει την εικόνα.
Η παραμονή σου αποκαλύπτει τον χαρακτήρα.
Αρχίζεις να παρατηρείς πώς αλλάζει το φως μέσα στη μέρα, πώς φυσάει ο αέρας, πώς αλλάζει η θάλασσα, πώς μεταβάλλεται η ατμόσφαιρα όταν φεύγουν οι επισκέπτες.
Αυτά δεν μπορείς να τα σχεδιάσεις. Πρέπει να τα ζήσεις. Και νομίζω ότι αυτό είναι που αποτυπώνεται τελικά στη δουλειά της Yulia.
Από την αρχή συμφωνήσαμε σε κάτι πολύ απλό: ότι δεν θέλαμε να «παραγγείλουμε» μια έκθεση.
Η πρώτη φάση ήταν κυρίως παρατήρηση. Μετά ακολούθησαν συζητήσεις γύρω από τα contact sheets. Όχι για να επηρεάσουμε τη δουλειά της, αλλά για να καταλάβουμε μαζί τι άρχιζε να εμφανίζεται μέσα από τις εικόνες.
Νομίζω ότι η έκθεση διαμορφώθηκε σταδιακά, όπως διαμορφώθηκε και η σχέση της Yulia με τον τόπο.
Ποια θέση έχει η σύγχρονη τέχνη μέσα στην εμπειρία της φιλοξενίας που επιδιώκετε να προσφέρετε;
Νομίζω ότι υπάρχει μια διαφορά.
Δεν θέλαμε ποτέ να είμαστε απλώς ένα ακόμη ξενοδοχείο που φιλοξενεί έργα τέχνης. Εμείς προσπαθούμε να φιλοξενούμε τους ίδιους τους καλλιτέχνες.
Δεν μας ενδιαφέρει η τέχνη ως διακόσμηση. Μας ενδιαφέρει να δίνουμε στους δημιουργούς τον χώρο και τον χρόνο για να παράγουν νέο έργο.
Με αυτή την έννοια, η φιλοξενία γίνεται μια μορφή υποστήριξης της σύγχρονης δημιουργίας. Και αυτό, για μένα, είναι πολύ πιο ουσιαστικό.
Με ποια κριτήρια επιλέγετε κάθε νέα καλλιτεχνική συνεργασία;
Δεν ξεκινάμε ποτέ από το βιογραφικό.
Με ενδιαφέρει περισσότερο η στάση του δημιουργού απέναντι στον τόπο. Αν υπάρχει πραγματική διάθεση να τον γνωρίσει, να αφιερώσει χρόνο και να δημιουργήσει κάτι που δεν θα μπορούσε να υπάρξει οπουδήποτε αλλού.
Οι πιο ενδιαφέρουσες συνεργασίες είναι εκείνες που αφήνουν κάτι πίσω τους. Όχι μόνο μια έκθεση, αλλά έναν νέο τρόπο να βλέπουμε τον ίδιο τόπο.
Τι σημαίνει για εσάς «slow looking» και γιατί θεωρείτε ότι είναι τόσο σημαντικό σήμερα;
Για μένα σημαίνει να αντισταθείς στην ανάγκη να καταλάβεις κάτι αμέσως. Να μείνεις λίγο περισσότερο.
Παρατηρώντας μια φωτογραφία, έναν άνθρωπο ή έναν τόπο, συνήθως τα πιο ενδιαφέροντα πράγματα δεν εμφανίζονται στα πρώτα δευτερόλεπτα.
Χρειάζονται λίγο χρόνο.
Η έκθεση μιλά για τον χρόνο και την παρατήρηση. Πιστεύετε ότι αυτή είναι η πραγματική πολυτέλεια της εποχής μας;
Ναι, το πιστεύω.
Σήμερα όλοι μπορούμε να ταξιδέψουμε γρήγορα, να βγάλουμε χιλιάδες φωτογραφίες, να δούμε αμέτρητες εικόνες. Αυτό που γίνεται όλο και πιο σπάνιο είναι να αφιερώσουμε πραγματικό χρόνο σε έναν τόπο. Για μένα, αυτή είναι η σύγχρονη πολυτέλεια. Όχι να δεις περισσότερα, αλλά να δεις βαθύτερα.
Ποιο είναι το σημαντικότερο ίχνος που θα θέλατε να αφήσει η έκθεση στον θεατή;
Δεν θα ήθελα να φύγει με μια συγκεκριμένη απάντηση. Θα ήθελα απλώς να αρχίσει να παρατηρεί διαφορετικά. Αν μετά την έκθεση περπατήσει στην παραλία, στον δρόμο ή ακόμη και στη γειτονιά του και προσέξει πράγματα που μέχρι χθες προσπερνούσε, τότε νομίζω ότι η έκθεση έχει πετύχει τον σκοπό της.