Το να φωτογραφίζουμε δεν σημαίνει απαραίτητα ότι βλέπουμε. Κάποιες φορές, όμως, μια εικόνα μπορεί να γίνει η αφορμή για να σταθούμε απέναντι στον εαυτό μας, να αναγνωρίσουμε όσα μέχρι χθες έμεναν στη σκιά και να αφηγηθούμε την προσωπική μας ιστορία με μεγαλύτερη ειλικρίνεια. Με αφορμή τη συμπλήρωση πέντε χρόνων του σεμιναρίου «Αυτογνωσία μέσω της Φωτογραφίας» στο iFocus, η ψυχολόγος και φωτογράφος Λένια Θεοδώρου μιλά για τη σχέση εικόνας και ψυχής, για τη δύναμη της δημιουργικής έκφρασης και για τον χώρο εμπιστοσύνης που χτίζεται όταν οι άνθρωποι μοιράζονται τις φωτογραφίες και τις ιστορίες τους.
Πιστεύετε ότι όλοι μπορούμε να γνωρίσουμε καλύτερα τον εαυτό μας μέσα από τη φωτογραφία ή αυτό απαιτεί συγκεκριμένες προϋποθέσεις;
Η μόνη προϋπόθεση είναι η θέληση να εστιάσουμε στην ύπαρξή μας πιο συνειδητά. Χρειάζεται να είμαστε ανοιχτοί στο να συνδιαλλαγούμε με τον εαυτό μας και να τον ακούσουμε.
Η χρήση των εικόνων και των συμβόλων βρίσκεται στον πυρήνα της ανθρώπινης ύπαρξης και έχει ενσωματωθεί στην ψυχοθεραπεία ήδη από τη γέννησή της. Αρκεί να αναφέρουμε ότι, στις απαρχές της ψυχαναλυτικής θεωρίας, χρησιμοποιήθηκαν η ερμηνεία των ονείρων –δηλαδή των εικόνων– και η ερμηνεία των συμβόλων. Μέχρι και σήμερα αξιοποιούνται προβολικά τεστ για την αξιολόγηση της ψυχικής κατάστασης ενός ανθρώπου.
Η ουσία βρίσκεται στην ερμηνεία. Η ερμηνεία που επιλέγουμε να δώσουμε σε μια εικόνα ή μια φωτογραφία, σε μια συγκεκριμένη χρονική στιγμή, φανερώνει πολλά για τον εαυτό μας εκείνη ακριβώς τη στιγμή. Το μόνο που χρειάζεται, λοιπόν, είναι να κοιτάξουμε μέσα μας, να μιλήσουμε και να ακούσουμε τον εαυτό μας.
Πώς αλλάζει η σχέση μας με τον εαυτό μας όταν περνάμε από τον ρόλο του παρατηρητή σε εκείνον του δημιουργού της εικόνας;
Και στους δύο ρόλους, μπροστά σε μια εικόνα, ξεκινάμε από την επιλογή: όσα επιλέγουμε να δούμε σε μια φωτογραφία και όσα επιλέγουμε να αγνοήσουμε. Όπως στη φωτογραφία έτσι και στον εαυτό μας, κάποια κομμάτια φωτίζονται (highlights) και κάποια παραμένουν στη σκιά (shadows).
Στο επόμενο στάδιο περνάμε στην ερμηνεία. Εστιάζουμε, δηλαδή, στο τι μας λέει η φωτογραφία, πώς μας κάνει να νιώθουμε και πού μας οδηγεί. Έπειτα καταλήγουμε στη σύνδεση: μέσω της φωτογραφίας και της ερμηνείας που έχουμε δώσει, συνδεόμαστε με τους άλλους, με τον κόσμο, με τον εαυτό μας και με τις αναμνήσεις μας.
Αυτός μπορεί να θεωρηθεί ένας ολοκληρωμένος κύκλος του τρόπου με τον οποίο μας επηρεάζει μια εικόνα όταν είμαστε παρατηρητές. Φυσικά, πρόκειται για έναν κύκλο που βρίσκεται σε συνεχή ανατροφοδότηση, μέσα από νέα ερεθίσματα, σκέψεις και συναισθήματα.
Όταν περνάμε στον ρόλο του δημιουργού, προστίθεται το στοιχείο της ενεργητικής δράσης. Επιθυμούμε να εκφράσουμε και να εξωτερικεύσουμε όσα σκεφτόμαστε και νιώθουμε ή, έστω, να παγώσουμε μια στιγμή για να τη διατηρήσουμε.
Φυσικά, στον ρόλο του δημιουργού υπάρχουν και επιπλέον προκλήσεις. Η δημιουργική διαδικασία γεννά έντονα και ποικίλα συναισθήματα: χαρά, στεναχώρια, ικανοποίηση, αλλά και απογοήτευση. Ο δημιουργός θέλει να πει κάτι, να αφηγηθεί μια ιστορία και να επικοινωνήσει.
Θα έλεγα ότι βρίσκεται ήδη σε μια διαδικασία ανοίγματος προς τον κόσμο και τον προσκαλεί να τον δει. Ξέρω ότι κάποιοι θα πουν πως δεν φωτογραφίζουν για να εκτεθούν. Ωστόσο, ζούμε σε μια εποχή όπου εκτιθέμεθα καθημερινά σε ένα πολύ μεγάλο κοινό. Με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, πάντα κάτι θέλουμε να πούμε.
Πόσο διαφορετικά «διαβάζει» μια εικόνα ένας ψυχολόγος σε σχέση με έναν φωτογράφο;
Θα μιλήσω προσωπικά, γιατί κάθε θεραπευτική σχολή προσεγγίζει τις εικόνες με διαφορετικό τρόπο.
Αυτό που εγώ βλέπω ή, καλύτερα, «ακούω» είναι κυρίως συναισθήματα και ερμηνείες, με έναν διττό τρόπο. Από τη μία, παρατηρώ πώς αγγίζει εμένα η εικόνα: τι συναισθήματα μου δημιουργεί, πού με ταξιδεύει, με τι δικό μου συνδέεται και ποιες αναμνήσεις ανασύρει. Από την άλλη, προσπαθώ να ακούσω την ιστορία που θέλει να μου αφηγηθεί ο δημιουργός.
Στην αυτογνωσιακή φωτογραφία, ο ρόλος μου είναι να βοηθήσω τον δημιουργό να αφηγηθεί την ιστορία του πιο συνειδητά, να εκφράσει τα συναισθήματα που του γεννά η φωτογραφία του, να κατανοήσει το καρέ που - ίσως ασυνείδητα - επέλεξε να τραβήξει και να συνδεθεί με πλευρές του εαυτού του που ενδεχομένως αγνοεί.
Γι' αυτό θα έλεγα ότι, ως ψυχολόγος-ψυχοθεραπεύτρια, ούτε «διαβάζω» ούτε απλώς «βλέπω» μια φωτογραφία. Προσπαθώ να ακούσω, να ενθαρρύνω και να συνδεθώ.
Ένας φωτογράφος, αντίθετα, ίσως αρχικά εγκλωβιστεί σε μια περισσότερο τεχνική ανάγνωση της εικόνας, εστιάζοντας στον φωτισμό, στη σύνθεση του κάδρου ή στο αν μια φωτογραφία είναι «καλή» ή «κακή». Βέβαια, στα πέντε χρόνια που βρίσκομαι στο iFocus, έχω διαπιστώσει ότι τόσο οι φωτογράφοι όσο και οι συμμετέχοντες στα σεμινάρια δεν μένουν μόνο στην τεχνική αλλά εμβαθύνουν ουσιαστικά στις εικόνες.
Μπορεί μια φωτογραφία να αποκαλύψει στοιχεία της προσωπικότητας ή της ψυχικής μας κατάστασης που δεν αντιλαμβανόμαστε συνειδητά;
Ναι! Αυτός είναι, άλλωστε, και ο αρχικός λόγος για τον οποίο η φωτογραφία ενσωματώθηκε σε διάφορες θεραπευτικές προσεγγίσεις. Παράλληλα, υπάρχει και η ολοκληρωμένη προσέγγιση της Judy Weiser, η οποία καθιέρωσε τη Phototherapy και τη Therapeutic Photography.
Υπάρχουν θεραπευτικές σχολές που βασίζονται στην ερμηνεία της εικόνας από τον θεραπευτή: «Φωτογράφισες αυτό, άρα σε απασχολεί εκείνο». Αυτός είναι ένας τρόπος προσέγγισης.
Εμείς, στο iFocus, εστιάζουμε στο να ακούσουμε τον φωτογράφο. Να μας πει τι βλέπει ο ίδιος στην εικόνα του, τι ήθελε να εκφράσει και τι επέλεξε να δει. Ούτε εγώ ούτε η Δώρα θα πούμε ποτέ σε κάποιον: «Η φωτογραφία σου λέει αυτό». Προσπαθούμε να τον βοηθήσουμε να οδηγηθεί ο ίδιος σε μια πιο συνειδητή κατανόηση της κατάστασης στην οποία βρίσκεται.
Φυσικά, κάθε μέλος της ομάδας μοιράζεται τα συναισθήματα που του γεννά μια φωτογραφία και, μέσα από αυτή τη διαδικασία, φωτίζονται διαφορετικές πλευρές της. Στο τέλος, όμως, ο δημιουργός είναι εκείνος που θα κρατήσει αυτό που είναι πραγματικά δικό του.
Για να δώσω ένα απλό παράδειγμα: αν ξαφνικά αρχίσω να τραβάω αυτοπορτρέτα, χωρίς να γνωρίζω ακόμη γιατί, είναι πολύ πιθανό να υπάρχει μέσα μου η ανάγκη να κοιτάξω τον εαυτό μου με έναν διαφορετικό τρόπο. Ίσως να με απασχολεί η αυτοεικόνα μου, ο χρόνος που περνά, η σχέση μου με το σώμα μου. Όλα αυτά γίνονται πιο συνειδητά όταν αρχίζω να στοχάζομαι πάνω στις φωτογραφίες μου.
Στο σεμινάριο τίθεται το ερώτημα «Ποιος είμαι πίσω από τον φακό;». Γιατί θεωρείτε ότι αυτό το ερώτημα είναι τόσο σημαντικό;
Πάντα είναι σημαντικό να αναρωτιόμαστε «Ποιος είμαι;». Είναι μια ερώτηση που συχνά αποφεύγουμε ή χάνεται μέσα στους γρήγορους ρυθμούς της καθημερινότητας.
Στο πλαίσιο του σεμιναρίου, όμως, το ερώτημα εστιάζει στην έννοια της επιλογής. Τι επιλέγω να δω πίσω από τον φακό; Πού στρέφω το βλέμμα μου κάθε φορά;
Ο Sartre έλεγε πως είμαστε οι επιλογές μας. Στη φωτογραφία αυτό αποτυπώνεται με τον πιο γνήσιο τρόπο. Κάποτε επιλέγουμε τη φωτογραφία δρόμου, κάποτε την εννοιολογική φωτογραφία και κάποτε το πορτρέτο. Για κάποιο λόγο μάς ελκύει ένα συγκεκριμένο είδος ή ένα συγκεκριμένο θέμα.
Ένα κομμάτι του εαυτού μας επιθυμεί να εκφραστεί και η επιλογή του θέματος γεννιέται από τις εσωτερικές μας ανάγκες και από την ψυχολογική μας κατάσταση. Υπάρχει κάτι που θέλει να φωτιστεί και να αποτυπωθεί σε μια συγκεκριμένη στιγμή. Η φωτογραφία μάς προσφέρει έναν άμεσο τρόπο να αναρωτηθούμε τι είναι αυτό.
Ποιες είναι οι πιο συχνές ανακαλύψεις που κάνουν οι συμμετέχοντες για τον εαυτό τους μέσα από τη φωτογραφική διαδικασία;
Πολύ δύσκολη ερώτηση! Πρόκειται για ένα ταξίδι στο οποίο οι συνειδητοποιήσεις διαδέχονται η μία την άλλη. Συχνά αφορούν τον τρόπο που σχετιζόμαστε με τους άλλους, την οικογένειά μας, πάντα γίνεται πολλή δουλειά γύρω από αυτή, την αυτοεικόνα μας και πολλά ακόμη.
Αν έπρεπε να επιλέξω ένα σημείο εκκίνησης, θα έλεγα πως συνήθως είναι η δυσκολία να φέρουμε τη φωτογραφική δουλειά μας και να μοιραστούμε τις ιστορίες μας, επειδή πιστεύουμε ότι δεν αξίζουν, ότι δεν είναι αρκετά καλές, αρκετά ενδιαφέρουσες ή αρκετά καλλιτεχνικές.
Εκεί ανοίγεται ένα μεγάλο πεδίο διερεύνησης: τι αξίζει να ειπωθεί; Πόσο αξίζω εγώ ο ίδιος; Μπορώ να νιώσω ότι αξίζω ακόμη κι όταν δεν είμαι τέλειος;
Ένα ακόμη αγαπημένο μου σημείο είναι όταν εμφανίζεται το μπλοκάρισμα ή η άρνηση.
Στη σιωπή λέγονται πάντα τα πιο ηχηρά πράγματα.
Γιατί δεν χρειάζεται να γνωρίζει κάποιος φωτογραφία για να συμμετάσχει στο σεμινάριο; Ποια θέση έχει τελικά η τεχνική μέσα στην αυτογνωσιακή διαδικασία;
Πράγματι, το σεμινάριο δεν απαιτεί γνώσεις φωτογραφίας. Η φωτογραφία, ως εικόνα, λειτουργεί και προβολικά. Δηλαδή, ακόμη και όταν βλέπουμε μια φωτογραφία κάποιου άλλου δημιουργού, προβάλλουμε πάνω της τα δικά μας συναισθήματα, τις δικές μας ερμηνείες και αναμνήσεις. Μέσα από αυτές εργαζόμαστε αυτογνωσιακά.
Να αναφέρω εδώ ότι φέτος δουλέψαμε κυρίως με το οικογενειακό άλμπουμ: φωτογραφίες από το παρελθόν, εικόνες γονιών και παππούδων, αλλά και προσωπικά αντικείμενα. Ήταν φωτογραφίες που δεν είχαμε τραβήξει εμείς, με παλιές τεχνικές και, πολλές φορές, μερικώς κατεστραμμένες. Η δουλειά που έκανε η ομάδα ήταν πραγματικά απίστευτη.
Επομένως, μπορεί να συμμετάσχει ακόμη και κάποιος που δεν γνωρίζει τίποτα από φωτογραφία αν και, πλέον, όλοι φωτογραφίζουμε καθημερινά.
Από την άλλη πλευρά, η τεχνική μπορεί να ενισχύσει σημαντικά την εμπειρία του θεατή. Διαφορετικά συναισθήματα γεννά μια έντονη έγχρωμη εικόνα και διαφορετικά μια ασπρόμαυρη. Άλλο αποτέλεσμα έχει μια δραματικά φωτισμένη και προσεκτικά σκηνοθετημένη φωτογραφία και άλλο μια vernacular εικόνα.
Ως θεατές, ο δημιουργός μπορεί να μας κατευθύνει προς ένα συγκεκριμένο συναίσθημα μέσα από τις τεχνικές επιλογές του. Ως δημιουργοί, όμως, η τεχνική αποτελεί μέρος του προσωπικού μας τρόπου έκφρασης.
Ως ψυχοθεραπεύτρια και φωτογράφος, πιστεύω ότι χρειάζεται προσοχή, ώστε να μη εγκλωβιστούμε στην αναζήτηση της τέλειας τεχνικής. Ως συντονίστρια του σεμιναρίου αυτογνωσιακής φωτογραφίας, θεωρώ ότι η τεχνική έχει ελάχιστη σημασία.
Όταν είμαστε έτοιμοι να δούμε κάτι, θα το δούμε ακόμη και σε ένα καμένο ή εντελώς υποφωτισμένο καρέ. Ακόμη κι αν ένας δημιουργός επιχειρήσει να μας προκαλέσει εσκεμμένα ένα συγκεκριμένο συναίσθημα, ο καθένας μας θα αντιδράσει με τον δικό του μοναδικό τρόπο. Και, από τη σκοπιά της αυτογνωσίας, αυτό είναι που έχει πραγματικά σημασία.
«Κάθε ιστορία αξίζει χώρο και χρόνο. Αξίζουμε να ακουγόμαστε και αξίζει να ακούμε τους άλλους».
Οι θεματικές, όπως το σώμα, η οικογένεια, το σπίτι και τα συναισθήματα, αγγίζουν πολύ προσωπικές πλευρές της ζωής. Πώς δημιουργείται ένα ασφαλές πλαίσιο ώστε οι συμμετέχοντες να εκφραστούν ελεύθερα;
Αυτό είναι για εμένα το μεγάλο μου άγχος και το μεγάλο στοίχημα, ειδικά σε μία καινούργια ομάδα! Οι πρώτες οδηγίες που δίνουμε είναι να μην κατακρίνουμε, να ακούμε με σεβασμό και ανοιχτότητα καθετί που έρχεται στην ομάδα. Δεν κρίνουμε φωτογραφίες σε αυτό το σεμινάριο! Το iFocus είναι ένας χώρος που προσπαθεί να εφαρμόσει τον σεβασμό και την αποδοχή σε όλα τα σεμινάρια και η Δώρα έχει κάνει καταπληκτική δουλειά για αυτό. Υπάρχουν φυσικά δύσκολες στιγμές και δημιουργούνται εντάσεις, γιατί τα θέματα που πραγματευόμαστε είναι δύσκολα στην ουσία τους, αλλά πάντα βάζουμε μπροστά την καλή πρόθεση, την αγάπη και για την ομάδα και για τη φωτογραφία, την αλληλοεκτίμηση, τη συγχώρεση. Αφιερώσαμε μία ολόκληρη συνάντηση στην έννοια της συγχώρεσης, στο πως χρειάζεται να δημιουργούμε χώρο για να χωρέσουν και τα συναισθήματα των άλλων. Οπότε με αυτό τον τρόπο το καταφέρνουμε, δημιουργούμε έναν χώρο για να χωρέσουμε όλοι.
Υπάρχει κάποια φωτογραφία ή κάποια εμπειρία συμμετέχοντα που σας έχει συγκινήσει ιδιαίτερα και σας έχει επιβεβαιώσει τη δύναμη αυτής της μεθόδου;
Δεν μπορώ να διαλέξω μία χωρίς να αδικήσω όλες τις υπόλοιπες. Ειδικά φέτος που δουλέψαμε με το οικογενειακό άλμπουμ και τις οικογενειακές ιστορίες, κάθε συνάντηση ήταν απίστευτα συγκινητική. Όλοι μοιράστηκαν πολύ γενναιόδωρα και με πολύ θάρρος τις ιστορίες τους και το αποτέλεσμα ήταν συγκλονιστικό. Τους ευχαριστώ όλους πάρα πολύ για την παρουσία τους. Θα έχετε τη δυνατότητα να δείτε τις ιστορίες μας στην έκθεση που θα οργανώσουμε κάποια στιγμή.
Σε μια εποχή όπου όλοι φωτογραφίζουμε καθημερινά με το κινητό μας, πιστεύετε ότι έχουμε χάσει ή έχουμε ενισχύσει τη σχέση μας με την ουσιαστική εικόνα;
Μεγάλο θέμα συζήτησης και μας απασχολεί συχνά στο iFocus! Κατά αρχάς δεν ξέρω τι νοείται πλέον ως ουσιαστική εικόνα. Έχει αλλάξει η πρόθεση μας πίσω από τη φωτογραφική διαδικασία. Φωτογραφίζαμε για να καταγράψουμε, για να θυμόμαστε, για να δείξουμε στον κόσμο κάτι που ίσως να μην είχε την ευκαιρία να δει ποτέ. Πλέον δεν ξέρω γιατί φωτογραφίζει ο κόσμος και αυτό είναι κάτι που ψάχνουμε στο σεμινάριο. Σίγουρα ένας λόγος είναι για να δείξουμε στον «κόσμο» ότι υπάρχουμε, υποδηλώνουμε με ένα τρόπο την παρουσία μας «εδώ είμαι κι εγώ στο τάδε μέρος». Πάντα ο κόσμος θα φωτογραφίζει και για να θυμάται, αλλά δεν ανατρέχουμε πλέον στις φωτογραφίες όπως κάποτε. Έχουμε χιλιάδες αρχεία σε κινητά και υπολογιστές, στα οποία μπορεί να μην ανατρέξουμε ποτέ. Αυτό που με προβληματίζει είναι η σχέση που δημιουργούμε τελικά με τις εικόνες μας. Τραβάμε για να τραβάμε και να ποστάρουμε ή για κάποιον άλλο λόγο; Θα έλεγα ότι η ερώτηση τελικά δεν είναι η σχέση με την ουσιαστική εικόνα, αλλά αν η σχέση μας με την εικόνα είναι ουσιαστική.
Τι θα λέγατε σε κάποιον που διστάζει να συμμετάσχει επειδή φοβάται να έρθει αντιμέτωπος με τον εαυτό του;
Το ξέρω ότι δεν είναι εύκολο να κοιτάμε μέσα μας, δεν έχουμε μάθει να το κάνουμε και δεν είναι εύκολο να φανερώνουμε τον εαυτό μας στους άλλους. Είναι απόλυτα σεβαστό αν κάποιος δεν είναι ακόμα έτοιμος. Αν όμως υπάρχει μία μικρή χαραμάδα, από την οποία προσπαθεί να μπει το φως, κι εκείνος διστάζει ή φοβάται τι θα προβάλει από τη σκιά, του λέω να έρθει να δοκιμάσει, να δει ότι κι οι υπόλοιποι φοβόμαστε και δυσκολευόμαστε, για κανέναν μας δεν είναι εύκολο. Αν μη τι άλλο θα δει πως είναι να φοβόμαστε και να διστάζουμε παρέα.
Αν οι συμμετέχοντες μπορούσαν να φύγουν από το σεμινάριο έχοντας κατακτήσει μόνο ένα πράγμα, ποιο θα θέλατε να είναι αυτό;
Το πιο σημαντικό, για εμένα, είναι να νιώσουν τη σύνδεση με την ομάδα, στο επίπεδο της ανθρώπινης φύσης μας. Δεν περιμένω να γίνουμε φίλοι, αν και έχουν δημιουργηθεί πολύ ισχυρές φιλίες μέσα στο iFocus, αλλά να νιώσουν ότι όλους μας απασχολούν παρόμοια θέματα και ότι, στο πλαίσιο του σεμιναρίου, δημιουργείται ένας τόπος, όπου όλα μπορούν να ακουστούν. Ο καθένας έχει να πει μία ιστορία και κάθε ιστορία αξίζει χώρο και χρόνο. Δεν υπάρχει βαρετή ή ενδιαφέρουσα ιστορία, καλή ή κακή φωτογραφία. Υπάρχουν άνθρωποι που μοιράζονται την ιστορία τους και τον εαυτό τους. Τους ακούμε με σεβασμό και αποδοχή. Αυτό θα ήθελα να έχουν κατακτήσει φεύγοντας ότι «αξίζουν να ακούγονται και ότι αξίζει να ακούν τους άλλους».
Αν επιπλέον νιώθουν, έστω και λίγη από την ευγνωμοσύνη που νιώθω εγώ, με το να είμαι συντονίστρια και μέλος της ομάδας και να με εμπιστεύονται…