Με φόντο τη σκόνη της εγκατάλειψης, ο Νίκος Μπασιάς διασχίζει έναν φωτογραφικό δρόμο που ξεκινά από τα ξεχασμένα δημοτικά σχολεία της ελληνικής επαρχίας και καταλήγει στα Χανιά, σε μια έκθεση που δεν καταγράφει απλώς το παρελθόν αλλά το μετατρέπει σε ζωντανό διάλογο. Μέσα από τον φακό του, τα κλειστά σχολικά κτήρια αποκτούν ξανά ζωή, φωνές παιδιών, φωνή ανθρώπινη, ιστορική. Στη συνέντευξη που ακολουθεί, ο ίδιος μιλά για την αφετηρία αυτού του οδοιπορικού, τις προκλήσεις, τα συναισθήματα και την ανάγκη η τέχνη να συναντά την καθημερινότητα εκεί όπου χτυπά η καρδιά της κοινότητας.
Τι σας ενέπνευσε να επιλέξετε το θέμα των εγκαταλελειμμένων δημοτικών σχολείων για την έκθεση "Από το Βορρά στο Νότο - Στα Χνάρια της Μνήμης";
Ίσως ήταν μια αδιόρατη φωνή που με καλούσε. Ως δάσκαλος της φυσικής, γνωρίζω πως τίποτα δεν χάνεται – απλώς μεταμορφώνεται. Έτσι και οι χώροι αυτοί, κουβαλούν την ενέργεια και τα όνειρα των παιδιών. Θέλησα να σταθώ απέναντί τους και να τα αφουγκραστώ.
Τα σχολεία είναι οι πρώτες μας ρίζες. Εκεί μάθαμε να γράφουμε, να μετράμε, να μιλάμε, ακόμα και να ερωτευόμαστε. Όταν ένα σχολείο κλείνει, δεν είναι μόνο ένα κτίριο που σωπαίνει, αλλά και μια κοινότητα που χάνει ένα κομμάτι της ψυχής της. Ως εκπαιδευτικός, με αγγίζει βαθιά αυτή η απώλεια, και ως φωτογράφος θέλω να δείξω ότι η μνήμη αυτών των χώρων μπορεί να παραμείνει ζωντανή μέσα από την τέχνη.
Πώς αισθάνεστε όταν φωτογραφίζετε αυτά τα κτίρια, τα οποία έχουν τόσες ιστορίες να αφηγηθούν;
Όταν στέκομαι σε ένα εγκαταλελειμμένο σχολείο, νιώθω ότι μπορώ σχεδόν να ακούσω τις φωνές των παιδιών που κάποτε έπαιζαν στην αυλή.
Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι η ψυχή του χώρου. Πρέπει να σταθείς εκεί χωρίς βιασύνη, να αφήσεις τον χρόνο να κυλήσει, να περιμένεις μέχρι να σου πει την ιστορία του. Η φωτογραφία δεν είναι κυνήγι στιγμών, είναι αναμονή.
Αυτή η αίσθηση του «παρόντος μέσα στο παρελθόν» ήταν που με ώθησε να αρχίσω αυτό το μακρύ φωτογραφικό ταξίδι, από τον Βορρά έως τον Νότο, φτάνοντας μέχρι και τη Σμύρνη.
Ποιες προκλήσεις αντιμετωπίσατε κατά τη διάρκεια της φωτογράφισης σε τέτοιους ιδιαίτερους και απομακρυσμένους χώρους;
Η μεγαλύτερη πρόκληση είναι η πρόσβαση. Πολλά σχολεία βρίσκονται σε απομονωμένα βουνά, χωριά ή λαγκαδιές όπου η φύση έχει καλύψει σχεδόν τα πάντα. Άλλες φορές το φως είναι ελάχιστο ή οι συνθήκες επικίνδυνες λόγω της παλαιότητας.
Θυμάμαι που είχα πάει στην Καστοριά και ρωτούσα ένα φίλο, από την εκεί φωτογραφική ομάδα, πως θα πάω σε ένα ερειπωμένο σχολείο που είχα ακούσει ότι υπήρχε στα βουνά. -Μα που θέλεις να πας μου απάντησε, εκεί θα σε φάνε οι αρκούδες. Θεώρησα τα λόγια του υπερβολικά. Πήγα, το φωτογράφησα, ευτυχώς δεν συνάντησα κάποια αρκούδα, θυμήθηκα όμως τα λόγια του πριν λίγο καιρό όταν υπήρξε μία θανατηφόρα μάλιστα συνάντηση με μία αρκούδα.
Πώς επιλέγετε τους τόπους όπου εκτίθεται η δουλειά σας;
Για μένα ο χώρος μιας έκθεσης είναι σημαντικός. Αν πρόκειται για γκαλερί εξετάζω την ιστορία της καθώς και ποιος είναι αυτός που με καλεί. Δεν σταματάω όμως εκεί. Μου αρέσει να πειραματίζομαι σε χώρους που δεν θεωρούνται «εικαστικοί».
Στην συγκεκριμένη έκθεση διάλεξα καφενεία της ενδοχώρας και την LOTOS Open Art Gallery. Μπορεί να ξενίζει σαν ιδέα αλλά για μένα ήταν πολύ συνειδητή επιλογή.
Πώς επιλέξατε τα καφενεία ως σημεία παρουσίασης για την έκθεση; Πιστεύετε ότι αυτά τα μέρη προσφέρουν μια διαφορετική διάσταση στη φωτογραφία;
Το καφενείο είναι το σαλόνι του χωριού, ο χώρος που μαζεύονται οι άνθρωποι, που συζητούν, θυμούνται, γελούν. Ήθελα η μνήμη των σχολείων να συναντήσει τη ζωντανή καθημερινότητα. Η τέχνη δεν χρειάζεται πάντα αίθουσες με προβολείς.
Ήθελα η φωτογραφία να καθίσει στο ίδιο τραπέζι με τον καφέ και την ρακή. Να προκαλέσει αντιδράσεις, όχι χειροκρότημα. Στα καφενεία η εικόνα δεν στέκεται σαν έργο προς θαυμασμό. Στέκεται σαν αφορμή για κουβέντα, για συναίσθημα.
Ένας άλλος σημαντικός λόγος είναι ότι τα καφενεία είναι λαϊκοί χώροι – δεν αποκλείουν κανέναν. Οι γκαλερί είναι συχνά χώροι που απευθύνονται σε ένα συγκεκριμένο κοινό, ανθρώπους που ήδη ενδιαφέρονται για την τέχνη. Εδώ τις φωτογραφίες μου δεν θα τις δουν μόνο όσοι πηγαίνουν σε εκθέσεις, αλλά και εκείνοι που απλώς μπήκαν για έναν καφέ, για μια παρτίδα τάβλι, για μια κουβέντα με φίλους.
Πώς συνδέεται η LOTOS Open Art Gallery με αυτή την ιδέα;
Η LOTOS Open Art Gallery είναι κάτι νέο και πρωτοποριακό: μια γκαλερί που λειτουργεί ως ανοιχτός χώρος συνάντησης, διαλόγου και δημιουργίας. Δεν είναι μια παραδοσιακή αίθουσα, αλλά ένας χώρος που «ακούει» την κοινότητα, όπως τα καφενεία. Η ταυτόχρονη παρουσία της έκθεσης εκεί δεν αναιρεί την ιδέα των καφενείων – αντίθετα, την ενισχύει. Η LOTOS Open Art Gallery γίνεται ο συνδετικός κρίκος ανάμεσα στον κόσμο της τέχνης και την καθημερινότητα.
Ποιες είναι οι αντιδράσεις των κοινοτήτων και των ανθρώπων που επισκέπτονται τις εκθέσεις; Έχουν συχνά προσωπικές ιστορίες να μοιραστούν;
Οι αντιδράσεις ακόμα και από το στήσιμο των εκθέσεων είναι συγκινητικές. Πολλοί άνθρωποι βλέπουν ένα σχολείο στις φωτογραφίες και θυμούνται τα δικά τους παιδικά χρόνια, τους δασκάλους ή τους φίλους τους. Συχνά έρχονται και μου μιλούν για ιστορίες που ούτε φανταζόμουν – από τον πρώτο τους δάσκαλο, από τις τιμωρίες μέχρι τα παιχνίδια στην αυλή.
Είναι σαν οι φωτογραφίες να ανοίγουν μια πόρτα στη συλλογική μνήμη.
Αυτή η έκθεση συνδέει το παρελθόν με το παρόν. Ποιες σκέψεις ή συναισθήματα θέλετε να προκαλέσετε στους επισκέπτες της έκθεσης;
Ο στόχος μου δεν είναι η καταγραφή της εγκατάλειψης, αλλά η αφύπνιση της μνήμης.
Η έκθεση είναι μια πρόσκληση σε ένα ταξίδι. Ένα ταξίδι που ξεκινά από τα θρανία και φτάνει στο τώρα. Θέλω οι επισκέπτες να ακούσουν τους μεγαλύτερους που έχουν κάτσει σε αυτά τα θρανία και αυτή την γνώση να την έχουν σαν εφόδιο στο σήμερα. Άνθρωπος χωρίς ρίζες, μνήμη και γνώση δεν μπορεί να φτάσει μακριά, είναι σαν δέντρο που το παίρνει ο άνεμος.
Ποιες είναι οι πιο δυνατές μνήμες ή συναισθήματα που σας έχει προκαλέσει η εξερεύνηση αυτών των χώρων;
Εκεί που αισθάνομαι ντροπή και λύπη είναι όταν μπαίνω στα σχολεία και βρίσκω πεταμένα βιβλία σχισμένα, ενδεικτικά φοίτησης, όργανα φυσικής κατεστραμμένα, φωτογραφίες των ηρώων του 1821 που κάποτε κοσμούσαν τους τοίχους ποδοπατημένες. Δυστυχώς είναι μία συνηθισμένη εικόνα και όχι η εξαίρεση.
Η τέχνη της φωτογραφίας είναι συχνά προσωπική. Πώς πιστεύετε ότι οι θεατές μπορούν να "βρουν" τον εαυτό τους μέσα στις εικόνες που δημιουργείτε;
Κάθε θεατής κουβαλά τις δικές του αναμνήσεις. Όταν κοιτάει μια φωτογραφία, μπορεί να δει το δικό του σχολείο, τη δική του παιδική φωνή. Η φωτογραφία λειτουργεί σαν καθρέφτης συναισθημάτων, δεν δείχνει μόνο αυτό που βλέπω εγώ, αλλά ανοίγει χώρο για τις δικές τους ιστορίες.
Όταν τοποθετώ τις φωτογραφίες μου, το μέγεθος τους, η διάταξη, η αλληλουχία των φωτογραφιών - όλα έχουν επιλεγεί με σκοπό να συνθέσουν μια ιστορία, την δικιά μου ιστορία.
Το ιδιαίτερο ενδιαφέρον όμως και αυτό αποζητώ, είναι να ακούσω την δικιά σας ιστορία. Ποια ιστορία διαβάσατε εσείς μέσα από τις εικόνες; Ποιο αφήγημα πλάσατε, μέσα από τη δική σας ματιά;
Αν μπορούσατε να αναβιώσετε τα εγκαταλελειμμένα σχολεία που φωτογραφίζετε, ποιο μήνυμα θα θέλατε να μεταδώσετε στους ανθρώπους της τοπικής κοινωνίας και τους επισκέπτες;
Θα ήθελα να τους υπενθυμίσω ότι η μνήμη δεν είναι για να την κλείνουμε στο παρελθόν, αλλά για να τη μετατρέπουμε σε ζωντανή δύναμη του παρόντος. Αυτά τα σχολεία δεν είναι απλώς ερείπια∙ είναι φορείς ιστοριών, γνώσεων και ονείρων που κάποτε άνθισαν μέσα τους. Αν ξαναζωντάνευαν, θα ήθελα να γίνουν πάλι χώροι δημιουργίας, παιδείας και πολιτισμού, σημεία συνάντησης της κοινότητας και γέφυρες ανάμεσα στις γενιές.
Το λεύκωμα «Αναμνήσεις στην σκόνη» συνοδεύει την έκθεση. Πώς αναδείχθηκε η ανάγκη για τη δημιουργία αυτού του λευκώματος και ποιο είναι το μήνυμα που θέλετε να μεταφέρει στους αναγνώστες του;
Το λεύκωμα είναι το «άρωμα» αυτής της δουλειάς. Μετά από 13 χρόνια φωτογράφισης, ένιωσα την ανάγκη να συγκεντρώσω τις εικόνες και τις ιστορίες τους σε μια ενιαία αφήγηση. Για μένα η αίσθηση ενός βιβλίου είναι ανεπανάληπτη. Ικανοποίει σχεδόν όλες τις αισθήσεις. Εκτός από την όραση ικανοποιεί την αφή, την ακοή από το ξεφύλλισμα των σελίδων, την όσφρηση από το καινούργιο ή παλιό χαρτί.
Είχα την τιμή και την χαρά και θέλω να τους ευχαριστήσω θερμά, να τύχω της υποστήριξης της Περιφερειακής Ενότητας Χανίων, του Δήμου Καντάνου-Σελίνου και του Δήμου Πλατανιά για την έκδοση του λευκώματος «Αναμνήσεις στην σκόνη» που συνοδεύει τις εκθέσεις. Το βιβλίο- λεύκωμα 124 σελίδων θα διατίθεται δωρεάν.
Ποιες αντιφάσεις ή εντάσεις πιστεύετε ότι δημιουργεί η φωτογραφία εγκαταλελειμμένων κτιρίων σε σχέση με την ζωντανή, καθημερινή ζωή των τοπικών κοινοτήτων;
Υπάρχει μια όμορφη αντίθεση. Από τη μία, βλέπεις κτίρια σιωπηλά και ξεχασμένα· από την άλλη, η ζωή συνεχίζεται γύρω τους. Αυτή η αντίθεση γεννά συγκίνηση και προβληματισμό. Οι εικόνες μου θέλουν να κάνουν τον θεατή να αναρωτηθεί τι αφήνουμε πίσω μας και τι επιλέγουμε να κρατήσουμε ζωντανό.
Τι επιρροή πιστεύετε ότι έχει η σύγχρονη τεχνολογία στη φωτογραφία σας; Η ψηφιακή επεξεργασία ή οι σύγχρονοι τρόποι παρουσίασης της τέχνης έχουν αλλάξει τον τρόπο που βλέπετε τη δουλειά σας;
Η τεχνολογία είναι εργαλείο, όχι σκοπός. Όταν πρωτοξεκίνησα την φωτογραφία ήμουν πιο ορμητικός με την τεχνολογία. Τώρα φροντίζω οι φωτογραφίες μου να έχουν φυσικότητα, χωρίς υπερβολικές παρεμβάσεις. Ωστόσο, η ψηφιακή εποχή με βοηθά στο να μοιραστώ το έργο μου πιο εύκολα.
Παρόλα αυτά, η ουσία της εικόνας παραμένει πάντα η ματιά και το συναίσθημα.
