Η εποχή που ζούμε δεν είναι μόνο ο αιώνας της τεχνολογικής ανάπτυξης, αλλά και ο αιώνας της Εξουσίας. Η ανάγκη για Εξουσία είναι αυτή που κυριαρχούσε και κυριαρχεί πάντα! Όσο ποτέ άλλοτε όμως, παρατηρούμε στην εποχή μας, η ανάγκη για εξουσία να οδηγεί κυβερνήσεις, πλούσιους και φτωχούς στην ηθική αλλοτρίωση. Μέσα σε αυτή την περιρρέουσα ατμόσφαιρα, η Τέχνη της φωτογραφίας προσπαθεί να βρει τη θέση της ανάμεσα στις αναλογικές και ψηφιακές τεχνικές και στα video installations που έχουν γίνει κομμάτι της. Το τι είναι και τι δεν είναι φωτογραφία διαμορφώνεται καθημερινά γιατί αλλάζει και η οπτική μας ως προς την ίδια τη Ζωή. Πάντα η Τέχνη αποτελεί ένα κομμάτι της οικονομικοκοινωνικοπολιτικής κατάστασης μιας χώρας, πόσο δε μάλλον, τώρα με την Παγκοσμιοποίηση, που οι Τέχνες επαναπροσδιορίζουν την θέση τους, τον λόγο ύπαρξής τους, το πόσο στρατευμένες πρέπει να είναι ή το πόσο ανεξάρτητες ή όχι από το καθημερινό γίγνεσθαι μπορεί να είναι.
«Η ΑΝΘΡΩΠΙΝΗ ΚΑΙ Η ΤΕΧΝΗΤΗ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΑ»
Τι είναι η Τεχνητή Νοημοσύνη (Artificial Intelligence); Η αλήθεια είναι ότι από τις πρώτες ταινίες επιστημονικής φαντασίας είδαμε αναφορές για ανδροειδή με τεχνητή νοημοσύνη. Δεν πραγματοποιούνται όμως οι υπολογισμοί μέσω αλγόριθμων από ανθρωπόμορφα ρομπότ.
Ο όρος τεχνητή νοημοσύνη αναφέρεται στον κλάδο της πληροφορικής ο οποίος ασχολείται με τη σχεδίαση και την υλοποίηση υπολογιστικών συστημάτων που μιμούνται στοιχεία της ανθρώπινης συμπεριφοράς τα οποία υπονοούν έστω και στοιχειώδη ευφυΐα: μάθηση, προσαρμοστικότητα, εξαγωγή συμπερασμάτων, κατανόηση από συμφραζόμενα, επίλυση προβλημάτων κλπ.
Το Artificial Intelligence, είναι ένα ανθρώπινο δημιούργημα που μέσω ενός μεγάλου Data Base γίνεται ένας μικρός δημιουργός εικόνων, βίντεο, κειμένων. Στους λίγους μήνες της ύπαρξής του στην Ελληνική επικράτεια, τα ελληνικά του είναι ελλιπή όπως μπορούμε να δούμε στο παρακάτω άρθρο για μια υποτιθέμενη κριτική πάνω στο βιβλίο της Δέσποινας Χαραλάμπους «Από την μεριά του Προβάτου»: Δέσποινα Χαραλάμπους (diastixo.gr):
«Τελικά, δεν είναι τόσο περίπλοκο όσο φοβόμουν. Με μια επίμονη αναζήτηση και δίνοντας μια αξιοπρεπή αμοιβή από έντεκα déjà vu – προμνησίες, βρήκα μια νεόκοπη επαγγελματία βιβλιοκριτικό του 2056, της έστειλα το βιβλίο και ιδού η απάντησή της που σας παραθέτω αυτούσια, αν και με ταρακούνησε λίγο:
«Αυτό το παλαιάς τεχνολογίας βιλβίο γράφτηκε πριν από τριάντα τρία χρόνια στην Νότια Γη, αυτήν που τώρα έχει καλυφθεί από θάλασσα. Είναι μια συλλογή διηλημάτων. Για τα σημερινά δεδομένα οι ιστοπίες είναι πολύ μεγάλες και ασυμπίεστες, μία με δύο σελίδες η κάθε μία, εκείνη την εποχή όμως θεωρούνταν πολύ μικρές. Έχει τίτλο «Από τη μεριά του προβάτου» που αν και παραπλανητικός –δεν βρήκα παρά μόνον ένα πραγματικό αρνί μέσα– δεν με αποπροσανατόλισε καθόλου. Υποθέτω ότι αναφέρεται στην ανθρώπινη ιδιότητα της ευπιστίας και την έμφυτη αισιοδοξία των αδυνάτων. Ως πρόβατο μεταφορικά εκλαμβάνεται κάθε ήρωας που πρόκειται να θυσιαστεί με κάποιο τρόπο για να εξασφαλιστεί η εύνοια των θαιών, που και αυτοί με τη σειρά τους αμφισβητούνται ως αναποτελεσματικοί. Οι ιστοπίες του βιλβίου, γραμμένες σε πρώτο και σε τρίτο πρόσωπο, διατρέχουν μια γκάμα από την ηθογραφία μέχρι την επιστημονική φαντασία, πάντα όμως επιφυλάσσοντας στον αναμνώστη μια εξέλιξη που θα τον ανησυχήσει…»
Όπως παρατηρούμε, η μικρή αυτή «κριτική» για το βιβλίο της Δέσποινας Χαραλάμπους μάς αποδεικνύει ότι τα δεδομένα του Artificial Intelligence δεν είναι επαρκή, και το κείμενο είναι ανορθόγραφο -τουλάχιστον όσον αφορά την Ελληνική γλώσσα- και το νόημα που βγαίνει από το κείμενο είναι συγκεχυμένο! Οι διορθωτές κειμένων είναι απαραίτητοι στους περισσότερους από εμάς, δυστυχώς ακόμα και για την μητρική μας γλώσσα. Αυτή η διαπίστωση μας οδηγεί στην πεποίθηση ότι μειώνουμε ηθελημένα την ικανότητά μας να συγγράφουμε -και όχι απλά να γράφουμε- τις σκέψεις μας πάνω σε μια θεματική, εφόσον έχουμε ως αποκούμπι της ορθογραφικής και εκφραστικής μας ικανότητας μια εφαρμογή. Κατά συνέπεια αρνούμαστε την ικανότητά μας στην δημιουργία (Ποίηση), αφού απαρνούμαστε την ανθρώπινη ιδιότητά μας, της ευφυΐας.
Στον τομέα της φωτογραφίας, φωτιά έχουν πάρει τα sites και πολλά άρθρα έχουν γραφτεί για τον φωτογράφο που πήρε μέρος σε διαγωνισμό φωτογραφίας με εικόνα που κατασκεύασε μέσω Artificial Intelligence: https://www.kathimerini.gr/culture/562378339/o-mporis-elntagksen-molis-kerdise-diagonismo-fotografias-me-ayti-tin-eikona-mono-poy-tin-eftiaxe-ai/
Ο Μπόρις Ελνταγκσεν, ο Γερμανός καλλιτέχνης, απέσυρε την συμμετοχή του στα «Sony World Photography Awards», με την εικόνα με τίτλο «Pseudomnesia: The Electrician», γιατί παραδέχτηκε ότι ήταν κατασκευή ΑΙ.
«Για αρχή, θεωρώ πολύ σημαντικό να βρούμε έναν νέο όρο. Η δική μου πρόταση είναι να ονομαστεί το νέο αυτό πεδίο “promptography”» λέει ο Μπόρις Ελνταγκσεν στην «Κ» αναφορικά με το πάντρεμα φωτογραφίας και ΑΙ. Όπως εξηγεί, είναι ένας όρος που επινόησε ο Περουβιανός φωτογράφος Κρίστιαν Βίντσες, με το πρώτο συνθετικό να προέρχεται από την αγγλική λέξη «prompts», «βοηθήματα» σε ελεύθερη απόδοση. «Η φωτογραφία έχει να κάνει με το φως και τώρα θα έχει να κάνει και με βοηθήματα. Νομίζω είναι ένας πολύ καλός όρος. Αν υπάρξει αυτός ο διαχωρισμός και δείχνεις πως έχει παραχθεί το αποτέλεσμα, μετά μπορούμε να πάμε παρακάτω», υποστηρίζει ο Ελνταγκσεν.
Το θέμα βέβαια, θα είναι ποιο είναι αυτό το παρακάτω! Πόσο αυτή η ευκολία για Δημιουργία με τεχνητό τρόπο πρέπει να υφίσταται ή όχι, στην Τέχνη της Φωτογραφίας. Γιατί στην συγγραφή και στην μουσική το έχουμε δει να συμβαίνει. Περιπτώσεις λογοκλοπής και ίδιων μουσικών μοτίβων αναπαραγόμενων τεχνολογικά, έχουν απασχολήσει τον κόσμο της τέχνης. Στον Τομέα της Φωτογραφίας όμως ήδη η ψηφιακή της διάσταση είχε επιφέρει θύελλα αντιδράσεων στην αρχή του 21ου αιώνα. Αν η δημιουργία εικόνας γίνεται και τεχνητά, σίγουρα το αποτέλεσμα που προσδίδεται στο κοινό είναι ψεύτικο, μια κατάσταση που δεν είναι αληθινή. Μπορεί να αντιτάξει κάποιος ότι το ίδιο γίνεται μέσω της ζωγραφικής. Στην ζωγραφική το αποτέλεσμα είναι φανταστικό, όχι ψεύτικο. Η φωτογραφία έχει ως βάσει την καταγραφή της στιγμής, ενός κομματιού αλήθειας που κρύβεται στο κάδρο της κάθε εικόνας μας. Αν η εικόνα δημιουργείται από σύμπλεγμα καταγεγραμμένων φωτογραφιών, θα αποτελεί ένα μοντάζ από ψηφίδες χωρίς συναίσθημα!
Πώς φτάσαμε όμως ως εδώ; Στις μέρες μας, με το κινητό μας καταγράφουμε την καθημερινότητά μας. Αναρτούμε στα social media πού πήγαμε, με ποιον, για πόσο χρονικό διάστημα μέσω φωτογραφιών και βίντεο! Βάζουμε στις φωτογραφίες φίλτρα για να δείξουμε πόσο υπέροχα εκθαμβωτικοί είμαστε! Η φωτογραφία έχει κυρίαρχη θέση στην κάθε μέρα μας, έχοντας μετατραπεί σε selfie. Τα δε φωτογραφικά φίλτρα έχουν μετατραπεί σε μηχανές ψευδών καταστάσεων. Φίλτρα για να δείχνουμε πιο όμορφοι, πιο σέξι, να μπούμε σε άλλη κουπ, σε ρούχο για να δούμε πώς μας ταιριάζει, και όλο αυτό οδήγησε βέβαια σε δημιουργία φωτογραφιών και βίντεο με ψεύτικό υλικό. Υλικό με νεαρά άτομα που μέσω του εικονικού εκφοβισμού (revenge porn) οδηγούνται στην κατάθλιψη ή και στην αυτοκτονία! Μετά από αυτά τα φίλτρα, είδαμε να ξεπροβάλει η «Δημιουργία» εικόνων μέσω ΑΙ.
«Η ΗΘΙΚΗ ΚΑΙ Η ΔΕΟΝΤΟΛΟΓΙΑ ΣΤΗΝ ΤΕΧΝΗ»
Αλήθεια, τι θα έλεγε η Souzan Sontag μπροστά στην φωτογραφία που κέρδισε βραβείο σε διαγωνισμό, αλλά ο δημιουργός της παραδέχτηκε ότι ήταν φωτογραφία Τεχνητής Νοημοσύνης; Η τέχνη της φωτογραφίας έχει ηθική αξία. «Διδάσκοντας μας ένα νέο οπτικό κώδικα, οι φωτογραφίες μεταβάλλουν κι μεγεθύνουν τη γνώμη μας για το τι αξίζει να βλέπουμε και τί έχουμε δικαίωμα να παρατηρούμε. Είναι μια γραμματική και, ακόμη πιο σημαντικό, μια ηθική της όρασης», έλεγε η ίδια.
Στο site της Πανελλήνιας Ομοσπονδίας Φωτογράφων καταγράφονται 12 κανόνες δεοντολογίας των φωτογράφων. Σεβασμός είναι η κυρίαρχη λέξη! Η φωτογραφία καταγράφει τον κόσμο και μέσω της κάμερας τεκμηριώνει. Η φωτογραφία χρησιμοποιήθηκε ως τεκμήριο, ως πληροφορία, από θεσμούς που ασκούν έλεγχο: από αστυνομία, αρχαιολόγους, μετεωρολόγους, ιατροδικαστές, πολιτικούς, κατασκόπους, με οδηγό την Αλήθεια! Έτσι δημιουργήθηκε το Φωτορεπορτάζ ή φωτειδησεογραφία από το 1924 με την εμφάνιση της Ermanox και το 1925 τα Leica, μηχανών μικρού σχήματος και με δυνατότητα λήψης φωτογραφιών σε εσωτερικό χώρο. «Το πρόσωπο που παρεμβαίνει δεν μπορεί να καταγράψει · το πρόσωπο που καταγράφει δεν μπορεί να παρέμβει.»
Από τότε υπήρξε αύξηση καταγραφής εικόνων φρίκης και σοκ, από εικόνες που θέλανε να ευαισθητοποιήσουν το κοινό για τα σημαντικά γεγονότα ανά τον κόσμο. Τώρα βλέπουμε ότι το αναισθητοποιούν με αυτόν τον καταιγισμό φωτογραφιών-τεκμηρίων. Με τα κινητά τηλέφωνα πλέον, γίνονται «φωτορεπόρτερ» όλοι, καταγράφοντας φρικτές στιγμές που παρακολουθούν, χάνοντας όμως έτσι την σημαντική ανθρώπινη παρέμβαση για βοήθεια. Δεν είναι απλή η απεικόνιση της αλήθειας, της πραγματικότητας, της στιγμής. Δημιουργεί έντονα συναισθήματα, όμως είναι η αρχή και μόνο η αρχή για να υπάρξει ηθική στάση του κοινού απέναντι στο γεγονός. Αν στον βωμό της καταγραφής του γεγονότος χάνεται η δυνατότητα σωτήριας παρέμβασης σε περίπτωση ληστείας, ατυχήματος, φωτιάς, σεισμού, τότε μάλλον το κινητό μάς διαγράφει την Ηθική μας.
Η σπουδαιότητα της φωτογραφίας μειώνεται γιατί χρησιμοποιείται εδώ και δεκαετίες από τους περισσότερους ανθρώπους για καταγραφή οικογενειακών στιγμών, και απόδειξη ταξιδιών σε σημαντικούς τουριστικούς προορισμούς. Αποτέλεσε ένα είδος ψυχαγωγίας για τους ερασιτέχνες φωτογράφους. Όπως κάθε μορφή μαζικής τέχνης, στις μέρες μας μάλλον αποτελεί ένα είδος διασκέδασης - κάτι πολύ κατώτερο της ψυχαγωγίας- για τους περισσότερους. Υπάρχουν όμως και ερασιτέχνες φωτογράφους που κάνουν ενδοσκόπηση μέσα από αυτήν και βγάζουν την καλλιτεχνική τους ματιά. Η Τέχνη και η Αλήθεια έχουν μια σκοτεινή συναλλαγή, βασισμένες σε επιταγές συνείδησης και γούστου. Η ηθική και η αισθητική που δημιουργεί ο κάθε άνθρωπος στη ζωή του, τον οδηγούν στην απεικόνιση ή στην θέαση συγκεκριμένων εικόνων, και αυτές είναι οι εικόνες που καταγράφουν ον τρόπο που βλέπουν την ζωή.
Εικόνα με τον Λεονάρντο Νταβίντσι δίπλα στην Μόνα Λίζα κυκλοφορεί τελευταία στα Social Media και δυστυχώς ελάχιστοι γνωρίζουν ότι η πρώτη φωτογραφία δημιουργήθηκε το 1826 από το Joseph -Nicephone Niepce, όποτε ο Λεονάρντο Νταβίντσι δεν μπορεί να απεικονίζεται σε φωτογραφία μιας και δεν ήταν στη ζωή πλέον από το 1519. Ποιος όμως θα το ψάξει; Οι περισσότεροι γνωρίζουν τον διάσημο πίνακα «Μόνα Λίζα» του Ντα Βίντσι. Ποιος γνωρίζει αν πρόκειται για πραγματικό πρόσωπο; Ποια ήταν ατή η γυναίκα; Και το πιο σημαντικό, μπορούσε να έχει φωτογραφηθεί με τον καλλιτέχνη; Κινδυνεύουμε λοιπόν να γεμίσουμε με ψευδή γνώση. Η χαρά της μάθησης έχει φύγει ανεπιστρεπτί, και είναι το πλήγμα της Ανθρωπότητας αυτή τη στιγμή, διότι από εκεί γεννιέται και η λαχτάρα του ανθρώπου για Δικαιοσύνη και Ηθική, από την χαρά για μάθηση! Ό,τι δεν μπορείς να τεκμηριώσεις από βιβλίο ή σημαντικές πηγές, δεν μπορεί να είναι αλήθεια, σκεφτόμασταν μερικές δεκαετίες νωρίτερα.
Την τελευταία πενταετία υπήρξαν στα κοινωνικά δίκτυα πολλές παρόμοιες αναρτήσεις με λανθασμένο φωτογραφικό υλικό, για να «οξύνουν τα αντανακλαστικά μας». Τελικά οδήγησαν στο να αναδεικνύεται η λάθος πληροφορία και να μεταλαμπαδεύεται ως αλήθεια. Αυτά τα Fake news προσπαθούν να ελέγχονται από το ellinika hoaxes (φάρσες) –κέντρο καταπολέμησης της παραπληροφόρησης σε ΜΜΕ και κοινωνικά δίκτυα- που ιδρύθηκε το 2013 για να μπορέσει να διατηρήσει και να πιστοποιήσει την ορθότητα των λεγόμενων. Οι διαμάχες πολλές. Η ίδια η δημοσιογραφία και το φωτορεπορτάζ έχουν χρησιμοποιηθεί από κέντρα εξουσίας για να σταλούν ειδήσεις στον κόσμο ώστε να ικανοποιούν το προφίλ που θέλουν να αναδείξουν.
Θα μπορούσαμε να πούμε ότι όλα έχουν φωτογραφηθεί, οπότε γιατί να μην τα αναπλάθει και το ΑΙ μέσω της τεχνολογίας; Εξάλλου υπάρχει χώρος για δημιουργία πάντα. Όμως, δημιουργία είναι ένα σύμπλεγμα της όλης κοινωνικοπολιτικής κατάστασης της εποχής, ειδομένης μέσα από το αισθητικό μας πρίσμα, και των τεχνικών της φωτογραφίας (αναλογικής και ψηφιακής) που είναι πολλές. Και η αισθητική είναι κάτι προσωπικό που χτίζεται με τα χρόνια, δεν μπορεί να καταγραφεί με αλγόριθμους και να αποδώσει συναισθήματα.
Το καίριο ερώτημα αν η Τεχνητή Νοημοσύνη προμηνύει το τέλος της Φωτογραφίας ή γενικότερα της Τέχνης, ίσως πρέπει να αλλάξει την αντίληψή μας για τη Ζωή. Χρησιμοποιούμε την Τέχνη στην Ζωή μας ή η "Τέχνη" - όπως προσδιορίζουμε σήμερα τον όρο- μας χρησιμοποιεί, και αν μας χρησιμοποιεί ποιος είναι ο απώτερος σκοπός; Πώς αναζητούμε ποια ταινία θα δούμε, ποιο σήριαλ θα παρακολουθήσουμε, ποιο βιβλίο θα διαβάσουμε, ποιον ραδιοφωνικό σταθμό θα ακούσουμε, σε ποια συναυλία θα πάμε, από ποιο μέσο θα ενημερωθούμε, ποιος θα είναι ο επόμενος ταξιδιωτικός προορισμός μας, ποια μουσεία θα επισκεφτούμε, πώς θα ντυθούμε, ... Αν αλλάξει σε αυτό η οπτική μας γωνία ίσως τότε η Τεχνολογία πράγματι αποκτήσει τα σωστά και επιθυμητά για τον άνθρωπο όριά της. Και τότε θα γράφουμε Ιστορία και δεν θα την καταγράφουμε σαν να παρακολουθούμε τη ζωή μας από την οθόνη! Ως τότε θα είναι εργαλείο fake news στα χέρια των επιτήδειων ώστε να χειραγωγούνται οι μάζες και τον Ρου της Ιστορίας να είναι το αναμενόμενο.
ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ
- «Λανθάνουσα Εικόνα» του Κωστή Αντωνιάδη, εκδόσεις ΜΩΡΕΣΟΠΟΥΛΟΣ
- «Περί Φωτογραφίας» της Susan Sontag, μτφρ. Ηρακλής Παπαϊωάννου, εκδόσεις ΦΩΤΟΓΡΑΦΟΣ
- «Για την Φωτογραφία» του Πλάτωνα Ριβέλλη, εκδόσεις ΦΩΤΟΧΩΡΟΣ
- «Συνοπτική Ιστορία της Φωτογραφίας» του Walter Benjamin Δοκίμια για την τέχνη, μτφρ. Δημοσθένης Κούρτοβικ, Κάλβος, Αθήνα 1978
- https://www.kathimerini.gr/culture/562378339/o-mporis-elntagksen-molis-kerdise-diagonismo-fotografias-me-ayti-tin-eikona-mono-poy-tin-eftiaxe-ai/
- Θα φέρει η τεχνητή νοημοσύνη το τέλος της φωτογραφίας; Τι είναι πραγματικό και τι όχι; | SDNA
- Δέσποινα Χαραλάμπους (diastixo.gr)
- https://el.wikipedia.org/wiki/%CE%A4%CE%B5%CF%87%CE%BD%CE%B7%CF%84%CE%AE_%CE%BD%CE%BF%CE%B7%CE%BC%CE%BF%CF%83%CF%8D%CE%BD%CE%B7
- https://infoservice.com.gr/player/ti-einai-i-techniti-noimosyni-ai/
Αγγελική-Ειρήνη Μήτση
Γεννήθηκε στη Ρουμανία και μεγάλωσε στη Θεσσαλονίκη. Είναι Συντηρήτρια Έργων Τέχνης και Φωτογράφος.
Έχει φωτογραφίσει πολλές θεατρικές παραστάσεις, events και Φεστιβάλ σε Θεσσαλονίκη και Αθήνα.
Ήταν βοηθός παραγωγής στις εκπομπές ΜΟΝΟΓΡΑΜΜΑ και Λογο-Τεχνία. Έκανε Διεύθυνση παραγωγής σε ανεξάρτητες ταινίες. Είναι συντονίστρια στο Εθνικό, Διεθνές Σπουδαστικό, Εθνικό Σπουδαστικό τμήμα και το pitching lab του Διεθνούς Φεστιβάλ Δράμας, βοηθός Κριτικών Επιτροπών στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης. Από το 2023 εργάζεται ως γραμματέας στην Εταιρεία Διανομής Weird Wave.
Είναι ενεργή ηθοποιός, αρθρογράφος και ραδιοφωνική παραγωγός (TheatricalDROPS).
Angeliki Irini Mitsi
She was born in Romania and grew up in Thessaloniki. She is Art Work Maintainer and photographer.
She photographed many theatrical plays, events and Festivals in Thessaloniki and Athens.
She was production assistant at TV broadcast MONOGRAMMA & Logo-Texnia. She was production manager for independent films. She is coordinator at National, International Student, National Student and Pitching Lab of Drama International Short Film Festival, Jury assistant at International Thessaloniki Film Festival. She works as Secretary at Distribution Company Weird Wave since 2023.
She is actress, columnist and radio producer (TheatricalDROPS)