Andrei Tarkovsky

Η τέχνη μπορεί μόνο να δώσει τροφή, ώθηση, ευκαιρία για ψυχική εμπειρία

Ο Andrei Arsenievitch Tarkovsky γεννήθηκε στις 4 Απριλίου του 1932 στο χωριό Zavraje και πέθανε στις 29 Δεκεμβρίου του 1986 στο Παρίσι. Ήταν γιος του μεγάλου Ρώσου ποιητή Arseniy Tarkovsky.
Στο σχολείο ασχολείται με τη μουσική, αργότερα σπουδάζει ζωγραφική. Μαθαίνει αραβικά. Σπουδάζει Γεωλογία. Συνεχίζει τις σπουδές του στο Ινστιτούτο Κινηματογραφίας της Μόσχας με καθηγητή τον Mikhail Romm.
Ο καρκίνος που τον ταλαιπώρησε τα τελευταία χρόνια πριν καταλήξει μας στέρησε από έναν σπουδαίο καλλιτέχνη. Πρόλαβε να δημιουργήσει μόλις επτά ταινίες μεγάλου μήκους και δύο μικρού μήκους στα πλαίσια των σπουδών του:
«Δεν έχει άδεια απόψε» 1960, μικρού μήκους.
«Ο οδοστρωτήρας και το βιολί» 1960, μικρού μήκους (πτυχιακή εργασία).
«Τα παιδικά χρόνια του Ivan» 1962 (Χρυσό Λιοντάρι στη Βενετία)
«Andrei Rublov» 1966 (Βραβείο Διεθνούς Ένωσης Κριτικών Fipresci στις Κάννες).
«Solyaris» 1972 (Αργυρός Φοίνικας στις Κάννες).
«Ο Καθρέφτης» 1975 (αυτοβιογραφική).
«Stalker» 1979 (Ειδικό Βραβείο στις Κάννες).
«Νοσταλγία» 1983 (Ειδικό Βραβείο στις Κάννες).
«Θυσία» 1986 (Ειδικό Βραβείο στις Κάννες).

Αυτές οι μόλις επτά μεγάλου μήκους ταινίες του, ήταν αρκετές για να δημιουργήσει μια ιδιαίτερη κινηματογραφική γλώσσα.
Μια δική του σχολή, που αναδεικνύει την πνευματικότητα του ανθρώπου.

Αφίσα από το γενικό αρχείο του κράτους της Φλωρεντίας. Από το μεγάλο αφιέρωμα που επιμελήθηκε ο γιος του Ταρκόφσκυ στην Φλωρεντία το 2007.

Φωτογραφία: Βαγγέλης Ταμβάκος 

Σκοπός αυτού του άρθρου αφιερώματος είναι να δοθεί το ερέθισμα για να ξαναδούμε τις ταινίες του ή να τον ανακαλύψουν όσοι τον έχουν προσπεράσει. Να προσπαθήσουμε και ως φωτογράφοι να θέσουμε και εμείς στους εαυτούς μας τα ερωτηματικά για την εικόνα, την τέχνη μας, για τον ρόλο μας, για την πραγματικότητα, για τα όνειρά μας.

Ο Tarkovsky γράφει τις σκέψεις του για την τέχνη, για το έργο του και για τους καλλιτέχνες που θαυμάζει στο βιβλίο με τίτλο «Ο Αποτυπωμένος χρόνος». Στην Ελλάδα κυκλοφορεί το 1987 από τις εκδόσεις Νεφέλη σε μετάφραση του Σεραφείμ Βελέντζα με τίτλο «Σμιλεύοντας το χρόνο».
Όπως γράφει στο σημείωμά του ο μεταφραστής:


«ο χρόνος, βασικό υλικό μιας τέχνης που αναζητά ακόμα τη γλώσσα της δεν αποτυπώνεται μόνο στα είκοσι τέσσερα καρέ της κινηματογραφικής ταινίας παρά και στο χαρτί όπου καταφεύγει ο δημιουργός: με τις απόψεις που αναπτύσσονται, βελτιώνονται, αλλάζουν και ίσως απορρίπτονται άλλωστε, το βιβλίο αυτό γραφόταν πολλά χρόνια».

Νομίζω πως έχει μεγαλύτερη αξία για τον αναγνώστη αυτού του άρθρου να παραθέσω σκέψεις, απόψεις και προβληματισμούς του ίδιου του δημιουργού, προσεγγίζοντας τον ίδιο και το έργο του.
Έτσι κι αλλιώς ο θεατής των ταινιών του, βρίσκεται μπροστά σε μια ποιητική αποκάλυψη, μπροστά σε μια έκπληξη που σοκάρει.

Πώς μπορεί σε ένα άρθρο να περιγραφεί και να μεταδοθεί η μεγαλειώδης εμπειρία απόλαυσης των ταινιών που δημιούργησε ο Andrei Tarkovsky;
Aντιμετώπισε πάρα πολλές δυσκολίες και εμπόδια στην πατρίδα του γιατί οι ταινίες του δεν ήταν αρεστές στο πολιτικό σύστημα ή κατανοητές από το κοινό.
Στις ταινίες του χρησιμοποιεί εκπληκτικά την φωτογραφία, τη μουσική ως επωδό των κινηματογραφικών πλάνων, τα ποιήματα του πατέρα του, τη ζωγραφική, τους ήχους. Δεν δέχεται τους συμβολισμούς, σέβεται τον θεατή και τον αφήνει ελεύθερα να κινηθεί και να γίνει μέρος της ταινίας.

O Tarkovsky γράφει:


«Η τέχνη μπορεί μόνο να δώσει τροφή, ώθηση, ευκαιρία για ψυχική εμπειρία».

Και συνεχίζει:


«Γιατί υπάρχει η τέχνη;»
«Ποιος τη χρειάζεται;»
«Την έχει πράγματι ανάγκη κανείς;»
«σκοπός κάθε τέχνης εκτός αν απευθύνεται στον «καταναλωτή», σαν εμπορεύσιμο αγαθό είναι να εξηγήσει στον ίδιο τον καλλιτέχνη και στους γύρω του γιατί ζει ο άνθρωπος, ποιο είναι το νόημα της ύπαρξής του, να εξηγήσει στους ανθρώπους για ποιο λόγο εμφανίστηκαν σ αυτό τον πλανήτη ή τουλάχιστον να τους θέσει το ερώτημα.»
«με την τέχνη κατακτά ο άνθρωπος την πραγματικότητα μέσα από μια υποκειμενική εμπειρία.»

Ο μεγάλος Σουηδός Σκηνοθέτης Ingmar Bergman αναφέρεται στον Tarkovsky:

«Μια ταινία όταν δεν είναι ντοκιμαντέρ είναι ένα όνειρο. Και γι αυτό ο Tarkovsky είναι ο μεγαλύτερος όλων μας. Κινείται στον χώρο των ονείρων με τρόπο φανερό, χωρίς να εξηγεί τίποτα. ʼλλωστε τι θα μπορούσε να εξηγήσει; Είναι ένας οραματιστής που κατάφερε να σκηνοθετήσει τα οράματά του χάρη σε ένα μέσο που είναι ταυτόχρονα το πιο βαρύ και το πιο ελαφρύ από όλα. Όλη μου τη ζωή χτύπησα στην πόρτα αυτών των χώρων όπου εκείνος κινιόταν με άνεση [] Όταν ανακάλυψα τον Tarkovsky ήταν σαν ένα θαύμα. Ξαφνικά βρέθηκα στην πόρτα ενός δωματίου, του οποίου τα κλειδιά δεν μου είχαν ποτέ δοθεί μέχρι τότε. Ήταν ένα δωμάτιο στο οποίο πάντοτε ήθελα να μπω και στο οποίο εκείνος εκινείτο ελεύθερα και άνετα. Ένιωσα να παίρνω κουράγιο και έμπνευση. Ο Tarkovsky είναι για μένα ο πιο σπουδαίος, αυτός που εφηύρε μια νέα γλώσσα, αληθινή σε σχέση με την ουσία του φιλμ, έτσι όπως συλλαμβάνει τη ζωή σαν αντανάκλαση, τη ζωή σαν όνειρο».

Ο Tarkovsky καθορίζει τα πλαίσια του καλλιτέχνη δημιουργού:

«Ο ποιητής δεν χρησιμοποιεί "περιγραφές" του κόσμου, συμμετέχει στην δημιουργία του».

Επίσης έχουν ενδιαφέρον οι σημειώσεις του για την σχέση καλλιτέχνη και κοινού:

«Αν αποδεχόμαστε άκριτα το γούστο των θεατών, προσπαθώντας να τους ευχαριστήσουμε, σημαίνει απλούστατα ότι δεν τους σεβόμαστε, ότι θέλουμε μόνο να πάρουμε τα λεφτά τους. Αντί να εκπαιδεύουμε το κοινό, προσφέροντάς του εμπνευσμένα έργα τέχνης, εκπαιδεύουμε τους καλλιτέχνες πώς να εξασφαλίζουν τα εισοδήματά τους. Από την άλλη πλευρά το κοινό θα εξακολουθήσει ανενόχλητα και αυτάρεσκα να πιστεύει πως έχει δίκιο πεποίθηση που σπάνια είναι δικαιολογημένη. Η αποτυχία μας να αναπτύξουμε τα κριτήρια του κοινού σημαίνει τελικά ότι το μεταχειριζόμαστε με πλήρη αδιαφορία.»

Πόσο επίκαιρος και διαχρονικός ο λόγος του Tarkovsky:

«Πιστεύω ότι οι πληγές πάντοτε επουλώνονται μέσα από μια πνευματική κρίση. Αυτή η κρίση είναι απόπειρα να βρει κανείς τον εαυτό του, να αποκτήσει νέα πίστη. Είναι ο κλήρος κάθε ανθρώπου που έχει πνευματικούς στόχους. Δεν αποφεύγεται, εφόσον η ψυχή διψά για αρμονία και η ζωή είναι γεμάτη παραφωνία. Αυτή η διχοτόμηση αποτελεί το ερέθισμα για να κινηθούμε, την πηγή του πόνου και ταυτόχρονα της ελπίδας μας, επιβεβαίωση του πνευματικού μας δυναμικού και βάθους.»


«Τελικά, θα θελα να εκμυστηρευτώ στον αναγνώστη ότι το μόνο που δημιούργησε ποτέ η ανθρωπότητα με πνεύμα αυταπάρνησης είναι η καλλιτεχνική εικόνα και θέλω να με πιστέψει. Ίσως το νόημα κάθε ανθρώπινης δραστηριότητας να βρίσκεται στην καλλιτεχνική συνείδηση, στην άσκοπη και ανιδιοτελή καλλιτεχνική πράξη.»

Πρόσφατα Άρθρα

News (09 Απρ 2021)

Η ομάδα Greek Instagramers Events σε συνεργασία με τον Δήμο Πειραιά και το Destination Piraeus διοργανώνουν ανοιχτό διαγωνισμό φωτογραφίας με θέμα #My_Piraeus και προσκαλούν φωτογράφους κάθε...

News (07 Απρ 2021)

Κανένα ταξίδι δεν περιορίζεται στον εαυτό του. Εμπεριέχει πλήθος άλλων ταξιδιών. Ζοζέ Σαραμάγκου Ο IANOS, για τέταρτη συνεχή χρονιά, διοργανώνει Διαγωνισμό Διηγήματος και Φωτογραφίας με θέμα:...

News (05 Απρ 2021)

 Το φεστιβάλ Photometria διοργανώνεται για 13η συνεχόμενη χρονιά στην πόλη των Ιωαννίνων, ενώ ταυτόχρονα η Ελλάδα γιορτάζει τα 200 χρόνια από την ελληνική επανάσταση. Αυτές οι δύο συνθήκες...

Book Reviews (29 Μαρ 2021)

Το λεύκωμα αυτό αποτελεί μια πρωτοπόρα και μοναδική εμπεριστατωμένη μελέτη στον τομέα της ιστορίας της ελληνικής φωτογραφίας, η οποία συγχρόνως αναδεικνύει τη σύγχρονη Ελλάδα μέσα από τη φωτογραφική...

News (29 Μαρ 2021)

ΤοΊδρυμα Μείζονος Ελληνισμού συμμετέχει στους εορτασμούς για την Επέτειο των 200 χρόνων από την Εθνική Παλιγγενεσία με έναν Εικαστικό Πανελλήνιο Διαγωνισμό «Ανακαλύπτοντας την Ιστορία της Ελληνικής...

News (25 Μαρ 2021)

Με αφορμή την Επέτειο των 200 χρόνων από την Ελληνική Επανάσταση του 1821, το Διεθνές Φεστιβάλ Φωτογραφίας Εξωτερικού Χώρου “Photosphere”, στο πλαίσιο των δράσεών του, έχει τη χαρά να φιλοξενήσει,...

Agora (17 Μαρ 2021)

 Η Nikon είναι στην ευχάριστη θέση να ανακοινώσει ότι η Z 9, το πρώτο κορυφαίο μοντέλο φωτογραφικής μηχανής για τη μοντούρα Z της Nikon, βρίσκεται σε φάση ανάπτυξης. Αυτή η mirrorless...

News (01 Μαρ 2021)

Το 3o φεστιβάλ φωτογραφίας Photopolis- Agrinio Photo Festival προκηρύσσει φωτογραφικό διαγωνισμό με τίτλο «Keep Distance». Οι δηλώσεις συμμετοχής πρέπει να αποσταλούν μέχρι 30 Απριλίου...

News (24 Φεβ 2021)

Την Πέμπτη 25 Φεβρουαρίου 2021 στις 7μ.μ., ο Πλάτων Ριβέλλης θα παρουσιάσει τη Βασιλική Κουμπάνη και τον Κώστα Σερέτη στα πλαίσια των διαδικτυακών συναντήσεων της Πέμπτης του Φωτογραφικού...

News (24 Φεβ 2021)

Τα μαθήματα Φωτογραφίας Ρεθύμνου σε συνδιοργάνωση με τον Δήμο Ρεθύμνου - ΚΕΔΗΡ διοργανώνουν έκθεση φωτογραφίας στην βόρεια εξωτερική πλευρά του Δημοτικού κήπου. Η έκθεση με τον τίτλο...

News (22 Φεβ 2021)

21 γυναίκες φωτογράφοι, στεκόμαστε απέναντι στη βία, στον σεξισμό, στον συντηρητισμό και στην ανισότητα δημιουργώντας την πρωτοβουλία “WeChangeThePicture”, ως μια κίνηση εκδήλωσης συμπαράστασης και...

News (18 Φεβ 2021)

 Την Κυριακή 21 Φεβρουαρίου στις 7 μ.μ., στο πλαίσιο των διαδικτυακών συναντήσεων - εισηγήσεων για τη Φωτογραφία Δρόμου, ο Γιώργος Δημητριάδης θα παρουσιάσει το φωτογραφικό του...